اسناد سفارت آمریکا در انقلاب ۱۳۵۷؛ ۷ پرسش درباره آنچه واشنگتن میدانست و نمیدانست
چگونه ممکن است سفارتی در عرض شش روز هم از شاه حمایت قاطع دریافت کند و هم سقوط او را بهعنوان یک احتمال جدی بررسی کند؟ پاسخ در اسناد همزمان نهفته است، نه در فرض وجود یک «نقشهٔ همهچیزدان». این پرونده هفت پرسش را دربارهٔ گزارشهای سفارت آمریکا در سالهای ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۸ بررسی میکند؛ با تفکیک رخداد تاریخی، برداشت دیپلماتها و فرضیهٔ پژوهشی هفت. نکتهٔ روششناختی: نام رایج «اسناد لانهٔ جاسوسی» برای بایگانی بهدستآمده پس از تسخیر سفارت به کار میرود. محتوای مجموعه شامل اسناد با ماهیتهای متفاوت است. دربارهٔ هر مدرک باید نوع، تاریخ، نویسنده، مخاطب و محدودیتهای آن را جداگانه دید.
آیا سفارت آمریکا صرفاً یک ساختمان دیپلماتیک بود؟
آنچه میدانیم: نمایندگی آمریکا در تهران محل فعالیت دیپلماتها، وابستگان نظامی و مأموران اطلاعاتی بود. اسناد دیپلماتیک و اطلاعاتی، از جمله مکاتبهٔ سیا که پس از تسخیر سفارت در مجموعه اسناد منتشر شد، نشان میدهد جمعآوری اطلاعات بخشی از فعالیت آمریکاییها بود؛ اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت هر مکاتبهٔ سیاسی یا ملاقات دیپلماتیک لزوماً عملیات جاسوسی بوده است.
آنچه هنوز باید بررسی کنیم: تمایز میان گزارش سیاسی، ارتباط محرمانه و عملیات اطلاعاتی در مورد هر سند نیازمند بررسی جداگانه است.
چه کسانی در آخرین سالهای سلطنت سفیر آمریکا بودند؟
آنچه میدانیم: ریچارد هلمز، مدیر پیشین سیا، از آوریل ۱۹۷۳ تا دسامبر ۱۹۷۶ سفیر آمریکا در ایران بود. ویلیام سولیوان از ژوئن ۱۹۷۷ تا آوریل ۱۹۷۹ این سمت را داشت. نام «لوئیس کورنس» که در نسخهٔ قبلی مقاله آمده بود نادرست است. هلمز و سولیوان در مقاطع متفاوت و زیر شرایط سیاسی متفاوت فعالیت کردند.
آنچه هنوز باید بررسی کنیم: چگونه تجربهٔ اطلاعاتی هلمز و تجربهٔ دیپلماتیک سولیوان بر ارزیابیشان از حکومت شاه تأثیر گذاشت؟ برای پاسخ باید گزارشهای هر دو دوره را مقایسه کرد.
آیا واشنگتن تا روزهای آخر فقط یک نسخه برای حفظ شاه داشت؟
آنچه میدانیم: تلگرام محرمانهٔ ۳ نوامبر ۱۹۷۸ زبیگنیو برژینسکی از پشتیبانی قاطع واشنگتن از شاه حکایت میکند. اما تنها شش روز بعد سولیوان در پیام معروف «اندیشیدن به امر تصورناپذیر» سناریوی کنارهگیری شاه و نوعی سازش میان نظامیان و نیروهای مذهبی را بررسی کرد. سولیوان در خود پیام تصریح کرده بود که این سناریو پیشبینی قطعی آینده نیست.
آنچه هنوز باید بررسی کنیم: در دستگاه سیاست خارجی آمریکا دربارهٔ امکان بقای شاه و مسیر جایگزین اختلاف ارزیابی وجود داشت؛ این تفاوت را نباید با وجود یک نقشهٔ واحد برای همهٔ پیامدهای انقلاب اشتباه گرفت.
آیا سفارت از پیش سقوط سلطنت را پیشبینی کرده بود؟
آنچه میدانیم: گزارشهای دیپلماتیک به تدریج تغییر کردند. سند ۹ نوامبر ۱۹۷۸ سولیوان از تضعیف شدید جایگاه شاه سخن میگفت؛ همین تغییر در مقایسه با پیام حمایتی چند روز پیش واشنگتن مهم است. توانایی تشخیص بحران در پاییز ۱۹۷۸ معادل پیشبینی دقیق زمان، بازیگران و ساختار حکومت پس از انقلاب نبود.
آنچه هنوز باید بررسی کنیم: سیاستگذاران چه زمانی و بر اساس کدام دادهها فهمیدند مسئله فقط اعتراض مقطعی نیست؟ سندهای موجود امکان پاسخ نسبی میدهند نه یک تاریخ واحد و قطعی.
آیا راهحل نظامی مورد حمایت بیقیدوشرط سفارت بود؟
آنچه میدانیم: تلگرام ۲ نوامبر ۱۹۷۸ دربارهٔ گزینهٔ نظامی، امکان استقرار دولت نظامی را بررسی کرد، ولی به هزینههای بلندمدت سنگین آن هشدار داد. در مقابل، پیام ۳ نوامبر برژینسکی حمایت سیاسی از شاه را بسیار صریح بیان میکرد. این دو سند نشان میدهند حمایت از سلطنت، ارزیابی کارایی سرکوب و توصیه به کودتای نظامی سه گزارهٔ متفاوتاند.
آنچه هنوز باید بررسی کنیم: هنوز نمیتوان از صرف بررسی سناریوی نظامی در یک تلگرام، دستور اجرای کودتا یا اجماع همهٔ مقامهای آمریکایی را نتیجه گرفت.
آیا آمریکا میتوانست با مخالفان و نیروهای میانهرو کار کند؟
آنچه میدانیم: در پیام ۹ نوامبر، سولیوان سناریویی فرضی را مطرح کرد که در آن بخشی از ارتش و نیروهای مذهبی به تفاهم میرسیدند و چهرههایی مانند مهدی بازرگان نقش مییافتند. این نوشته گواه آن است که سفارت در حال اندیشیدن به گزینههای پس از شاه بود؛ اما خودِ طرح یک سناریو، اثبات توافق مخفی با همهٔ بازیگران یا مهندسی کامل نتیجهٔ انقلاب نیست.
آنچه هنوز باید بررسی کنیم: پرسش قابل پژوهش آن است که کدام تماسهای واقعی به تصمیمهای عملی تبدیل شدند و کدامها در حد ارزیابی روی کاغذ باقی ماندند.
اسناد خردشده چه چیزی را نشان میدهند و چه چیزی را نه؟
آنچه میدانیم: در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ / ۴ نوامبر ۱۹۷۹، پس از ورود دانشجویان به سفارت، بخشهایی از مدارک محرمانه که کارکنان سفارت تلاش کرده بودند نابود کنند به دست آنان افتاد. برخی اسناد رشتهشده بازسازی و در مجموعههایی منتشر شد. یک تلگرام سیا به تاریخ ۴ آوریل ۱۹۷۹ نمونهای از اسنادی است که آرشیو امنیت ملی معرفی کرده است. این اسناد برای پژوهش ارزشمندند، اما مجموعهٔ منتشرشده لزوماً تمام بایگانی را نمایندگی نمیکند.
آنچه هنوز باید بررسی کنیم: نمیدانیم چه سهمی از مدارک برای همیشه نابود شد، کدام اسناد منتشر نشدند و گزینش اسناد چگونه بر روایت عمومی اثر گذاشت. برای داوری باید نسخهٔ منتشرشده، اسناد آزادشدهٔ آمریکایی و دیگر منابع مستقل را کنار هم گذاشت.