قواعد رفتار در دریای چین جنوبی چیست و چرا مذاکراتش بیش از دو دهه طول کشیده است؟
قواعد رفتار در دریای چین جنوبی (Code of Conduct in the South China Sea یا COC) سندی است که چین و کشورهای عضو اتحادیه کشورهای جنوبشرق آسیا (آسهآن) سالهاست درباره آن مذاکره میکنند تا برخوردهای دریایی در این آبراه مورد مناقشه به درگیری مسلحانه نینجامد. این سند هنوز نهایی نشده و هدف سهسالهای که در ۲۰۲۳ برای پایان مذاکرات تعیین شده بود، در ۲۰۲۶ محقق نشد. این مدخل در هفت پرسش توضیح میدهد این قواعد چیست، از کجا آمده، چه کسانی درگیرند و چه گرههایی هنوز باز مانده است.
«قواعد رفتار در دریای چین جنوبی» دقیقاً چه سندی است؟
قواعد رفتار، توافقی پیشنهادی میان چین و آسهآن است که قرار است مجموعهای از قواعد و سازوکارها برای رفتار دولتها در دریای چین جنوبی تعیین کند. به گزارش Rappler، هدف آن پیشگیری از حوادث و کاهش تنش در منطقهای است که چند عضو آسهآن و چین بر آن ادعاهای متداخل دارند. این سند قرار نیست اختلاف حاکمیت بر جزایر و آبها را حل کند یا مرزی ترسیم کند؛ کارکرد اصلی آن مدیریت رفتار و مهار بحران است، از جمله خویشتنداری و پرهیز از اقداماتی که به برخورد میانجامد. تا امروز متن پیشنویس برای بررسی عمومی منتشر نشده است.
ایده این قواعد از کجا آمد و «اعلامیه ۲۰۰۲» چه نقشی داشت؟
به گزارش Rappler، ایده قواعد رفتار در میانه دهه ۱۹۹۰ و در پی تنشهایی مانند درگیری چین و ویتنام در صخره جانسون جنوبی (۱۹۸۸) و تصرف صخره میسچیف ادعایی فیلیپین به دست چین (۱۹۹۵) شکل گرفت. طبق گاهشمار مؤسسه لووی، آسهآن در ۱۹۹۶ این ایده را به چین پیشنهاد کرد. حاصل کار در نوامبر ۲۰۰۲ «اعلامیه رفتار طرفها در دریای چین جنوبی» (DOC) بود؛ سندی غیرالزامآور که در آن آسهآن و چین متعهد شدند برای رسیدن به قواعد رفتاری مفصلتر و مؤثرتر کار کنند. در ۲۰۱۱ نیز رهنمودهای اجرای همین اعلامیه به تصویب رسید.
منابع: Rappler، ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶؛ مؤسسه لووی، گاهشمار مذاکرات؛ ویکیپدیای انگلیسی، Territorial disputes in the South China Sea
مذاکرات از ۲۰۰۲ تا امروز چه مراحلی را طی کرده است؟
طبق گاهشمار لووی، مشورتهای رسمی آسهآن و چین درباره قواعد رفتار در سپتامبر ۲۰۱۳ از سر گرفته شد، «توافق چارچوب» در ۲۰۱۷ به دست آمد و در ۲۰۱۸ «متن واحد پیشنویس مذاکره» (SDNT) که پیشنهادهای همه طرفها را در خود جمع میکرد، پذیرفته شد. به گزارش Rappler، نخستین خوانش این متن در ۲۰۱۹ و دومین خوانش در ۲۰۲۳ به پایان رسید. در ژوئیه ۲۰۲۳ طرفها رهنمودهایی برای تسریع مذاکرات تصویب کردند و هدفگذاری کردند ظرف سه سال، یعنی تا ژوئیه ۲۰۲۶، کار را تمام کنند. مذاکرات در ۲۰۲۵ وارد خوانش سوم شد.
ابهام: منابع درباره سال «آغاز مذاکرات» یکسان سخن نمیگویند؛ گاهشمار لووی مارس ۲۰۰۲ را آغاز مذاکرات میداند، در حالی که برخی گزارشهای خبری سالهای بعد را ذکر میکنند.
منابع: مؤسسه لووی، گاهشمار مذاکرات؛ Rappler، ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶
چه کشورهایی در دریای چین جنوبی ادعا دارند و چه کسانی پشت میز مذاکرهاند؟
طرفهای مذاکره چین و کشورهای عضو آسهآن هستند. اما همه اعضای آسهآن مدعی نیستند. طبق جمعبندی ویکیپدیا، محدوده موسوم به «خط نُهخطی» که چین مدعی آن است، با ادعاهای منطقه انحصاری اقتصادی برونئی، اندونزی، مالزی، فیلیپین، تایوان و ویتنام همپوشانی دارد. اندونزی بارها تأکید کرده که خود را طرف اصلی مناقشه بر سر جزایر نمیداند. تایوان نیز ادعاهایی دارد، اما عضو آسهآن نیست و در این روند طرف مذاکره به شمار نمیرود. برای آشنایی با برخی کشورهای درگیر، مدخلهای فیلیپین، مالزی و برونئی در هفت را ببینید.
منابع: ویکیپدیای انگلیسی، Territorial disputes in the South China Sea؛ رونما، ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶
رأی داوری ۲۰۱۶ لاهه چه ربطی به قواعد رفتار دارد؟
فیلیپین در ۲۲ ژانویه ۲۰۱۳ بر پایه پیوست هفتم کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل (UNCLOS) علیه چین دعوای داوری اقامه کرد؛ موضوع پرونده نقش «حقوق تاریخی»، وضعیت حقوقی برخی عوارض دریایی و قانونیبودن برخی اقدامات چین بود. دیوان دائمی داوری دبیرخانه این پرونده بود و رأی نهایی در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۶ صادر شد. چین در رسیدگی شرکت نکرد و آن را نپذیرفت. به جمعبندی ویکیپدیا، رأی در بیشتر ادعاها به سود فیلیپین بود. این رأی بخشی از زمینه مذاکرات است، زیرا یکی از پرسشهای باز این است که قواعد رفتار چه نسبتی با UNCLOS خواهد داشت.
ابهام: چین رأی را بیاعتبار میداند و فیلیپین آن را بخشی از حقوق بینالملل؛ قواعد رفتار ناگزیر باید از کنار این اختلاف بنیادین عبور کند.
منابع: دیوان دائمی داوری، پرونده ۲۰۱۳-۱۹؛ ویکیپدیای انگلیسی، Territorial disputes in the South China Sea؛ Rappler، ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶
چرا مذاکرات اینقدر طول کشیده و گرههای اصلی کداماند؟
به گزارش Rappler، تنشهای منطقهای، منافع ملی متفاوت و اختلاف بر سر میزان الزامآوربودن سند، روند را بارها کند کرده است. در خوانش سوم، مذاکرهکنندگان سراغ «مسائل کلیدی» رفتند: اینکه آیا قواعد رفتار از نظر حقوقی الزامآور خواهد بود، محدوده جغرافیایی اعمال آن کجاست، چه نسبتی با اعلامیه ۲۰۰۲ دارد و اصطلاحات آن چگونه تعریف میشود. رونما نیز به نقل از گزارش ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ آسوشیتدپرس مینویسد همین موارد، یعنی محدوده جغرافیایی، تعریف برخی اصطلاحات حساس و الزام حقوقی، هنوز حل نشدهاند و ضمانت اجرا و شیوه برخورد با نقض احتمالی هم روشن نیست.
وضعیت کنونی چیست و توافق ۸۰ درصدی چه معنایی دارد؟
به گزارش رونما (۱۱ نوامبر ۲۰۲۶)، چین و آسهآن بر سر حدود ۸۰ درصد بندهای پیشنویس به تفاهم مقدماتی رسیدهاند، اما تکمیل توافق در ۲۰۲۶ ممکن نیست و مذاکرات در ۲۰۲۷ ادامه مییابد؛ بنابراین هدف سهساله رهنمودهای ۲۰۲۳ محقق نشد. این پیشرفت به معنای امضا یا اجراییشدن سندی الزامآور نیست و نباید از آن نتیجه گرفت که اختلافات سرزمینی حل شده یا خطر درگیری دریایی از میان رفته است. Rappler یادآوری میکند که در نبود قواعد روشن، برخورد شناورهای فیلیپین و چین پرتکرارتر شده و ماهیگیران منطقه بیش از همه از آن نگراناند.
ابهام: متن کامل پیشنویس منتشر نشده و رقم ۸۰ درصد از گفته دیپلماتها نقل شده است، نه از سندی رسمی. دادهها تا ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ معتبرند.