جایکا چیست؟ هفت پرسش درباره آژانس همکاری بینالمللی ژاپن و کمکهای توسعهای این کشور
آژانس همکاری بینالمللی ژاپن یا جایکا (Japan International Cooperation Agency, JICA) نهادی دولتی است که بخش عمده کمک رسمی توسعه ژاپن به کشورهای در حال توسعه را اجرا میکند؛ از آموزش فنی و اعزام کارشناس تا کمک بلاعوض و وامهای کمبهره. هر بار که خبری از تعهد مالی ژاپن برای یک نیروگاه، دانشگاه یا پروژه زیرساختی در آسیا یا آفریقا منتشر میشود، معمولاً نام جایکا در کنار آن دیده میشود؛ از جمله در توافقهای تازه ژاپن و ویتنام در نوامبر ۲۰۲۶. این مدخل در هفت پرسش توضیح میدهد جایکا چیست، چگونه کار میکند و چه پرسشهایی درباره آن باقی است.
- تأسیس۱۹۷۴۵۲ سال پیش
- کارکنان۱٬۸۴۵نفر
شناسنامهٔ جایکا
Japan International Cooperation Agency
- نوع
- سازمان دولتی
- تأسیس
- اوت ۱۹۷۴
- کشور
- ژاپن
- کارکنان
- ۱٬۸۴۵
- وبگاه
- jica.go.jp
توضیحات و منابع
این مشخصات خودکار از ویکیداده (پایگاه دادهٔ آزاد) گرفته و ماهی یک بار تازه میشود. مقالهٔ ویکیپدیای فارسی
تصویر: ویکیانبار، با مجوز آزاد.
جایکا دقیقاً چیست و چه کسی آن را اداره میکند؟
جایکا در نظام اداری ژاپن یک «نهاد اداری مستقل» (Incorporated Administrative Agency) است؛ یعنی سازمانی دولتی که سیاستش را دولت تعیین میکند اما اجرای آن را با ساختار مستقل خود بر عهده دارد. مأموریت رسمی آن کمک به رشد اقتصادی و اجتماعی کشورهای در حال توسعه و پیشبرد همکاری بینالمللی است و بخش عمده کمک رسمی توسعه (ODA) دولت ژاپن از مسیر آن اجرا میشود. دفتر مرکزی جایکا در محله چیودای توکیو است. آکیهیکو تاناکا، که پیشتر هم از ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ ریاست آن را داشت، از اول آوریل ۲۰۲۲ رئیس جایکاست؛ همان کسی که در مراسم ۹ نوامبر ۲۰۲۶ در توکیو قرارداد وام نیروگاه ویتنامی را مبادله کرد. نخستین رئیس جایکا پس از بازسازی ۲۰۰۳ ساداکو اوگاتا بود که تا ۲۰۱۲ این سمت را داشت.
منابع: ویکیپدیای انگلیسی، Japan International Cooperation Agency؛ جایکا، ODA and JICA؛ رونما، ژاپن برای دو پروژه در ویتنام بیش از ۴۳ میلیارد ین تعهد کرد (۱۰ نوامبر ۲۰۲۶)
جایکا از کجا آمد و چگونه به شکل امروز رسید؟
ریشه جایکا به پیوستن ژاپن به «طرح کلمبو» در آوریل ۱۹۵۴ برمیگردد؛ طرحی برای همکاری اقتصادی در آسیا که ژاپن با آن نخستین برنامههای همکاری فنی خود را آغاز کرد. در ۱۹۶۲ «آژانس همکاری فنی خارج از کشور» (OTCA) و در ۱۹۶۳ «سازمان مهاجرت ژاپن» (JEMIS) ساخته شدند و در ۱۹۶۵ برنامه داوطلبان همکاری خارج از کشور (JOCV) راه افتاد. در اوت ۱۹۷۴ این دو سازمان ادغام شدند و جایکا متولد شد. در ۱۹۸۷ گروه امداد بلایا شکل گرفت و در ۱۹۸۹ مجموع کمک رسمی توسعه ژاپن از آمریکا پیشی گرفت و بالاترین در جهان شد. در ۲۰۰۳، در پی بازنگری گسترده نظام کمکهای ژاپن، جایکا به نهاد اداری مستقل تبدیل شد.
منابع: ویکیپدیای انگلیسی، Japan International Cooperation Agency
ابهام: ویکیپدیا تاریخ تأسیس شکل جدید را در جدول مشخصات «۱ اوت ۲۰۰۳» و در گاهشمار «اکتبر ۲۰۰۳» آورده و برای بخشی از بخش تاریخچه منبع ذکر نکرده است.
جایکا با چه ابزارهایی به کشورها کمک میکند؟
به گفته خود جایکا، این سازمان کمک دوجانبه، یعنی کمک مستقیم دولت ژاپن به یک کشور، را در سه قالب اصلی ارائه میکند: «همکاری فنی»، «وامهای ODA ژاپن» (معروف به وام ین) و «کمک بلاعوض». همکاری فنی شامل اعزام متخصص، تهیه مطالعات امکانسنجی و طرحهای جامع و دورههای آموزشی برای شرکتکنندگانی از کشورهای در حال توسعه در مراکز جایکا در شهرهای ژاپن است. وامها معمولاً برای پروژههای بزرگ زیرساختی مثل نیروگاه و حملونقل به کار میروند و کمک بلاعوض برای ساخت مدرسه، بیمارستان یا تأسیسات عمومی. جایکا همچنین داوطلبان جوان و ارشد ژاپنی را به کشورهای دیگر میفرستد و تیم امداد بلایای ژاپن را پس از زلزلهها و فجایع بزرگ اعزام میکند.
منابع: جایکا، ODA and JICA؛ ویکیپدیای انگلیسی، Japan International Cooperation Agency
«کمک رسمی توسعه» یعنی چه و چرا یک وام هم «کمک» حساب میشود؟
کمک رسمی توسعه (Official Development Assistance) مفهومی است که کمیته کمک توسعه (DAC) سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در ۱۹۶۹ برای سنجش کمک خارجی پذیرفت. طبق این تعریف، کمک باید از سوی دولت یا نهادهای دولتی باشد، هدف اصلیاش توسعه اقتصادی و رفاه کشورهای در حال توسعه باشد و شرایط مالیاش «امتیازی» باشد. معیار امتیازیبودن وام «عنصر بلاعوض» است: هرچه بهره کمتر و دوره بازپرداخت طولانیتر باشد، این عنصر بزرگتر است و کمک بلاعوض صددرصد حساب میشود. به نوشته جایکا، این حد تا ۲۰۱۷ برای همه ۲۵ درصد بود و از ۲۰۱۸ برای کشورهای کمدرآمد ۴۵ درصد و برای کشورهای پردرآمد ۱۵ درصد است. پس وام کمبهره جایکا، با وجود بازپرداخت، میتواند ODA باشد.
منابع: جایکا، ODA and JICA؛ ویکیپدیای انگلیسی، Official development assistance
ابهام: در متن جایکا عبارت «کشورهای پردرآمد» آمده است؛ معیارهای دقیق هر گروه از کشورها در اسناد OECD جزئیات بیشتری دارد که در این مدخل بررسی نشده است.
ژاپن در میان کشورهای کمککننده چه جایگاهی دارد؟
از ۱۹۶۰ تاکنون ژاپن همواره در میان پنج کمککننده بزرگ جهان، در کنار آمریکا، آلمان، بریتانیا و فرانسه، بوده است. در ۲۰۱۹ ژاپن پنجمین کمککننده بزرگ از نظر مبلغ بود، اما نسبت کمک به درآمد ملیاش ۰٫۳۰ درصد بود؛ بسیار کمتر از هدف ۰٫۷ درصدی که مجمع عمومی سازمان ملل در ۱۹۷۰ تعیین کرد. به نوشته ویکیپدیا به نقل از OECD، کمک رسمی توسعه ژاپن در ۲۰۲۲ با افزایش وامهای دوجانبه، از جمله حمایت از اوکراین، به حدود ۱۷٫۵ میلیارد دلار (داده مقدماتی و به روش معادل بلاعوض) و ۰٫۳۹ درصد درآمد ملی رسید. در سطح جهانی، کمک کشورهای عضو DAC در ۲۰۲۵ با احتساب تورم ۲۳ درصد کاهش یافت؛ بزرگترین افت سالانه ثبتشده.
منابع: ویکیپدیای انگلیسی، Official development assistance؛ ویکیپدیای انگلیسی، Japan International Cooperation Agency
ابهام: آمار ۲۰۲۲ مقدماتی است و رقمهای تازهتر کمک ژاپن در منابع بررسیشده نیامده است؛ سهم ژاپن از افت ۲۰۲۵ نیز مشخص نشده است.
چه انتقادها و ابهامهایی درباره این نوع کمکها وجود دارد؟
بحثهای اصلی بیشتر درباره خود مفهوم ODA است تا جایکا بهتنهایی. یکی «کمک مشروط» (tied aid) است؛ کمکی که باید صرف خرید کالا و خدمات از کشور کمککننده شود و منتقدان آن را بیشتر به سود اهداکننده میدانند. دیگری شیوه محاسبه وامهاست: از ۲۰۱۹ «معادل بلاعوض» وام در سال اعطا ثبت میشود و برخی منتقدان گفتهاند قواعد تازه بدهی میتواند وامهای پرریسک را بیش از واقع سخاوتمندانه نشان دهد. بحث سوم سیاسی است: پیش از سفر تو لام به توکیو، دیدهبان حقوق بشر از دولت ژاپن خواست نگرانیاش درباره سرکوب در ویتنام را علناً مطرح کند. در ۲۰۲۶ نیز روسیه جایکا را «سازمان نامطلوب» اعلام کرد.
منابع: ویکیپدیای انگلیسی، Official development assistance؛ ویکیپدیای انگلیسی، Japan International Cooperation Agency؛ رونما، ژاپن برای دو پروژه در ویتنام بیش از ۴۳ میلیارد ین تعهد کرد (۱۰ نوامبر ۲۰۲۶)
ابهام: آمار و ادعاهای دیدهبان حقوق بشر درباره ویتنام ادعای خود آن سازمان است و در این مدخل مستقلاً راستیآزمایی نشده؛ دلیل رسمی اقدام روسیه نیز در منابع بررسیشده توضیح داده نشده است.
جایکا در ویتنام چه میکند و توافقهای نوامبر ۲۰۲۶ چه بود؟
یکی از نمونههای شناختهشده فعالیت جایکا در ویتنام، دانشگاه ویتنام-ژاپن است که در ۲۰۱۴ بهعنوان عضو هفتم دانشگاه ملی هانوی تأسیس شد. در ۲۰۱۵ دانشگاه ملی هانوی و جایکا پروژه همکاری فنی برای راهاندازی دورههای کارشناسی ارشد آن را امضا کردند و دانشگاه در سپتامبر ۲۰۱۶ آغاز به کار کرد؛ پردیس اصلی آن در پارک فناوری هوا لاک هانوی در دست ساخت بوده است. در ۹ نوامبر ۲۰۲۶، به گزارش رونما به نقل از وزارت دارایی ویتنام، دو سند مالی برای این دانشگاه و نیروگاه حرارتی «اُ مون ۳» در مجموع بیش از ۴۳٫۱ میلیارد ین تعهد ژاپن را ثبت کرد؛ سند نیروگاه، قرارداد وام دولت ویتنام با جایکا است.
منابع: ویکیپدیای انگلیسی، Vietnam Japan University؛ رونما، ژاپن برای دو پروژه در ویتنام بیش از ۴۳ میلیارد ین تعهد کرد (۱۰ نوامبر ۲۰۲۶)؛ هفت: ژاپن در ۷ پرسش
ابهام: سهم هر پروژه از ۴۳٫۱ میلیارد ین و شرایط وام (نرخ بهره و مدت بازپرداخت) در گزارشهای موجود نیامده است؛ اینکه ژاپن بیش از ۲۰ سال بزرگترین کمککننده دوجانبه ویتنام بوده، به نقل رونما از دیدهبان حقوق بشر است.
پیوندهای مرتبط
جایکا در خبرهای رونما
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ سازمانها و نهادها · ۱ دقیقهاداره فدرال هوانوردی آمریکا (FAA) چیست؟ هفت پرسش درباره نهادی که آسمان آمریکا را اداره میکنداداره فدرال هوانوردی آمریکا (Federal Aviation Administration یا FAA) نهادی است که آسمان غیرنظامی ایالات متحده را مدیریت…
- ۲ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهانویدیا چیست؟ هفت پرسش درباره شرکتی که به موتور تراشهای هوش مصنوعی تبدیل شدانویدیا (NVIDIA Corporation) شرکت فناوری آمریکایی با دفتر مرکزی در سانتا کلارای کالیفرنیاست که با تراشههای گرافیکی بازیهای…
- ۳ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهحزب آلترناتیو برای آلمان (AfD) چیست؟ هفت پرسش دربارهٔ پیدایش، مواضع و جایگاه امروز آن«آلترناتیو برای آلمان» یا AfD (افدی) حزبی است که در کمتر از یک دهه از گروهی کوچک در…
- ۴ سازمانها و نهادها · ۵ دقیقهآسترازنکا چیست؟ هفت پرسش درباره غول داروسازی سوئدی–بریتانیاییآسترازنکا (AstraZeneca) یکی از بزرگترین شرکتهای داروسازی و زیستفناوری جهان است؛ شرکتی با ریشههای سوئدی و بریتانیایی که…
- ۵ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهپیمان دوستی و همکاری در جنوب شرق آسیا (TAC) چیست؟ هفت پرسشپیمان دوستی و همکاری در جنوب شرق آسیا (TAC) از اسناد پایه نظم منطقهای جنوب شرق آسیاست که…
- ۶ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهفرانکوفونی چیست؟ هفت پرسش درباره سازمان بینالمللی کشورهای فرانسهزبانسازمان بینالمللی فرانکوفونی (OIF) نهادی میاندولتی است که دولتها و حکومتهایی را گرد هم میآورد که پیوندی تاریخی…
- ۷ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهآسهآن چیست؟ هفت پرسش درباره اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیاآسهآن، یا اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا، مهمترین سازمان منطقهای جنوب شرق آسیاست که از ۱۹۶۷ تاکنون از…