«لاس منیناس» ولاسکز؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که بیننده را جای شاه مینشاند
وقتی لوکا جوردانو، نقاش ایتالیایی، برای خدمت در دربار کارلوس دوم به اسپانیا آمد و جلوی تابلوی بزرگی در کاخ سلطنتی ایستاد، به روایت آنتونیو پالومینو آن را «الهیاتِ نقاشی» نامید؛ یعنی همانطور که الهیات برترین دانشها بود، این تابلو برترین نقاشی است. آن تابلو «لاس منیناس» اثر دیگو ولاسکز بود که در ۱۶۵۶ کشیده شد. در نگاه اول، صحنه ساده است: دختربچهای از خاندان سلطنتی با ندیمههایش در کارگاه نقاش. اما چند نفر از درون تابلو مستقیم به ما نگاه میکنند، نقاش با قلممو در دست به ما خیره شده و در آینهٔ ته اتاق چهرهٔ شاه و ملکه پیداست. پس ما کجا ایستادهایم؟ در این مطلب با هفت پرسش میبینیم چرا این تابلو بیش از سه قرن است بینندگان، نقاشان و فیلسوفان را به فکر وا میدارد.

«لاس منیناس» دقیقاً چه صحنهای را نشان میدهد؟
«لاس منیناس» یکی از بزرگترین تابلوهای ولاسکز است: رنگ روغن روی بوم، حدود ۳۲۰ در ۲۷۹ سانتیمتر، که امروز در تالار ۱۲ موزهٔ پرادو در مادرید آویخته است. به گفتهٔ پالومینو، نخستین زندگینامهنویس ولاسکز، تابلو در ۱۶۵۶ در «اتاق شاهزاده» در کاخ آلکازار مادرید کشیده شد و همان اتاق در تابلو دیده میشود.
در مرکز صحنه، اینفانتا مارگاریتا، دختر پنجسالهٔ فیلیپ چهارم، ایستاده و دو ندیمه دورش را گرفتهاند. یکی از آنها کوزهای سفالی با آب به او تعارف میکند. اطرافیان همه در یک لحظه از کارشان دست کشیدهاند؛ گویی کسی تازه وارد اتاق شده است. موزهٔ پرادو این را اینطور توضیح میدهد: شاه و ملکه به اتاق آمدهاند و حاضران به احترام آنها مکث کردهاند.
نور از پنجرهای در سمت راست مستقیم بر اینفانتا میتابد و او را به روشنترین نقطهٔ تابلو تبدیل میکند.
منابع این پاسخ
آدمهای درون تابلو چه کسانی هستند؟
تابلو یازده نفر و یک سگ ماستیف خوابآلود را نشان میدهد و نکتهٔ جالب این است که تقریباً همه را میشود به نام شناخت:
- ندیمهها (منیناها): ماریا آگوستینا سارمینتو، که آب تعارف میکند، و ایسابل دِ ولاسکو
- کوتولههای دربار: ماریباربولا، و نیکولاسیتو پرتوساتو که پایش را روی سگ گذاشته است
- در سایه: مارسلا دِ اویوا، سرپرست بانوان، و نگهبانی که نامش معلوم نیست
- در آستانهٔ در: خوزه نیهتو، رئیس تشریفات ملکه
- در سمت چپ: خودِ ولاسکز، جلوی بوم بزرگی که پشتش به ماست
این دقت در شناسایی را مدیون پالومینو هستیم که در ۱۷۲۴ فصلی جداگانه از کتاب تاریخ نقاشان اسپانیا را فقط به همین تابلو اختصاص داد؛ افتخاری که به هیچ اثر دیگر ولاسکز نداد.
منابع این پاسخ
آینهٔ ته اتاق چه رازی دارد؟
روی دیوار انتهایی، میان تابلوهای تیره، آینهای کوچک میدرخشد که چهرهٔ فیلیپ چهارم و همسرش ماریانا، پدر و مادر اینفانتا، در آن پیداست. منطق صحنه میگوید آنها باید درست همان جایی ایستاده باشند که بینندهٔ تابلو ایستاده است.
همین آینه تابلو را از یک پرترهٔ گروهی معمولی جدا میکند. موزهٔ پرادو مینویسد که آینه این اثر را به تأملی دربارهٔ «عمل دیدن» تبدیل میکند و بیننده را وادار میکند به مرز میان نقاشی و واقعیت و به نقش خودش در صحنه فکر کند. ولاسکز روی آن بوم بزرگ چه میکشد؟ پرترهٔ شاه و ملکه؟ یا همین صحنهای که ما میبینیم؟ تابلو پاسخ قطعی نمیدهد و به همین دلیل، به تعبیر پرادو، یکی از آثاری است که بیشترین و متنوعترین تفسیرها را برانگیخته است.
این را هم باید دانست که تابلو در اصل در دفتر کار شاه، جایی تقریباً دور از دسترس دیگران، نگهداری میشد؛ بینندهٔ اصلی آن خودِ شاه بود.
منابع این پاسخ
چرا ولاسکز خودش را در تابلو کشید و صلیب سرخ روی سینهاش چیست؟
ولاسکز خودش را ایستاده، با پالت در دست چپ و قلممویی معلق در دست راست کشیده است؛ در حال فکر کردن، نه در حال کار دستی. دانشنامهٔ پرادو این ژست را پیامی میداند: نقاشی پیش از آنکه مهارت دست باشد، کار ذهن است. دو تابلوی تیرهٔ دیوار پشتی هم، که نسخههایی از آثار روبنس و یوردانس دربارهٔ افسانههای آتنا و آراخنه و آپولو و پاناند، داستانهایی دربارهٔ برتری هنر بر صنعتگریاند.
این ادعا در اسپانیای آن روز معنای اجتماعی داشت. روی سینهٔ ولاسکز صلیب سرخ فرقهٔ سانتیاگو دیده میشود؛ نشان یکی از معتبرترین فرقههای اشرافی. اما ولاسکز در ۱۶۵۶ هنوز عضو این فرقه نبود. فرمان عضویت او با پادرمیانی شخص شاه در ۱۶۵۸ صادر شد و او در ۱۶۵۹ رسماً به آن پیوست؛ پس صلیب سالها پس از کشیدن تابلو به آن افزوده شده است. اینکه دقیقاً چه کسی و چه زمانی آن را کشید، هنوز روشن نیست.
منابع این پاسخ
نام «لاس منیناس» از کجا آمد؟
عجیب است، اما ولاسکز هرگز این تابلو را «لاس منیناس» ننامید. نام تابلو چند بار عوض شده است:
- فهرست اموال کاخ آلکازار، ۱۶۶۶: «پرترهٔ بانو امپراتریس با بانوانش و یک کوتوله»
- پس از آتشسوزی کاخ در شب کریسمس ۱۷۳۴: «خانوادهٔ شاه فیلیپ چهارم»
- در کاخ سلطنتی جدید: بهسادگی «خانواده»
- از ۱۸۴۳: «لاس منیناس»، در فهرستی که پدرو دِ مادرازو برای موزهٔ پرادو نوشت
«منینا» واژهای با ریشهٔ پرتغالی است. فرهنگ لغت کواروبیاس در ۱۶۱۱ «منینو» را نوجوانی از خانوادههای اشرافی تعریف میکند که برای خدمت به شاهزادگان وارد کاخ میشد و احتمالاً از «مِئو نینو»، یعنی «بچهٔ من»، آمده است. پس «لاس منیناس» یعنی «ندیمههای جوان»؛ نامی که توجه را از شاه و ملکه به دخترانی برد که در مرکز صحنهاند.
منابع این پاسخ
ولاسکز چگونه با چند ضربهٔ قلممو چنین صحنهٔ واقعیای ساخت؟
از نزدیک، بسیاری از جزئیات «لاس منیناس»، مثل گلهای لباس اینفانتا یا دستها، فقط چند لکهٔ رنگ سریعاند؛ اما از فاصله، زنده و دقیق دیده میشوند. دانشنامهٔ پرادو این شیوه را نقاشی با «بوررونها» یا لکهها، در سنت تیسین، میداند: رنگ رقیق، لایههای بسیار نازک و ضربههایی آزاد که اثری از قلممو باقی نمیگذارند. نتیجه «رسیدن به بیشتر با کمتر» است.
عمق اتاق هم ترفند دیگری است. ولاسکز فقط از پرسپکتیو خطی استفاده نکرد؛ با پرسپکتیو هوایی، یعنی کمرنگتر و محوتر کردن چیزهای دورتر، و با چند منبع نور، از پنجره و از درِ روشن ته اتاق، فضایی ساخت که پرادو آن را از باورپذیرترین فضاهای نقاشی غرب میخواند.
بررسی فنی ۱۹۸۲ با همکاری دانشگاه هاروارد نشان داد که زیر رنگها طرح اولیهای وجود ندارد؛ ولاسکز مستقیم روی بوم نقاشی کرده و حین کار تغییراتی هم داده است. تابلو در ۱۹۸۴ زیر نظر جان بریلی از موزهٔ متروپولیتن مرمت شد.
منابع این پاسخ
چرا «لاس منیناس» هنوز هنرمندان را به خود مشغول میکند؟
این تابلو تا مدتها فقط در دسترس شاه و درباریان بود. با گشایش موزهٔ پرادو در ۱۹ نوامبر ۱۸۱۹ برای عموم دیده شد و نقاشان قرن نوزدهم، از جمله ادوار مانه که ولاسکز را «نقاشِ نقاشان» خواند، به آن توجه کردند.
مشهورترین پاسخ هنری را پابلو پیکاسو داد. او از اوت تا دسامبر ۱۹۵۷، در کارگاهش در کن، مجموعهای ۵۸تایی کشید که ۴۵ اثر آن تفسیرهایی از «لاس منیناس» است. پیکاسو اصرار داشت مجموعه از هم جدا نشود و در ۱۹۶۸ همه را یکجا به موزهٔ پیکاسو در بارسلون بخشید.
جمعبندی: «لاس منیناس» هم پرترهٔ یک خانوادهٔ سلطنتی است و هم پرسشی دربارهٔ اینکه نقاشی چیست و ما کجای تصویر ایستادهایم.
مطالعه مرتبط در هفت: «شبگردی» رامبرانت؛ تابلویی که نامش اشتباه است و لبههایش بریده شد
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…