قهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کرد
سال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی دزدیدهشده بیاورد، جایزهای در نظر گرفته شده بود و در آگهی نام قهوهخانهٔ ادوارد لوید در خیابان تاور آمده بود. این نخستین سند مکتوبی است که از لوید به جا مانده است. قهوهخانهٔ او نزدیک رود تیمز بود و ناخدایان و صاحبان کشتی برای شنیدن تازهترین خبرهای دریا به آنجا میآمدند. لوید میزهایش را اجاره میداد و بازرگانان پشت همین میزها کشتیها و محمولهها را بیمه میکردند. از آن قهوهخانه، «لویدز» پدید آمد که امروز یکی از بزرگترین بازارهای بیمهٔ جهان است. قهوه فقط یک نوشیدنی بیدارکننده نیست؛ دانهای است که راههای تجارت، فضاهای گفتوگو و حتی عادتهای روزانهٔ ما را شکل داده است. در این مطلب با هفت پرسش، سفر قهوه را از کوههای اتیوپی تا فنجان امروز دنبال میکنیم.

قهوه از کجا آمد و داستان چوپان و بزها چقدر واقعی است؟
گیاه قهوهٔ عربیکا بومی ارتفاعات شرق آفریقا است. بریتانیکا مینویسد گیاهان وحشی قهوه احتمالاً از منطقهٔ کافا در اتیوپی به جنوب عربستان برده شدند و در قرن پانزدهم میلادی کشت شدند.
اما نوشیدنی قهوه ریشه در یمن دارد. به نوشتهٔ موزهٔ بریتانیا، در اواخر قرن چهاردهم یا اوایل قرن پانزدهم، پیروان طریقت صوفی شاذلیه برای بیدار ماندن در مراسم شبانهٔ ذکر از دمکردهٔ قهوه استفاده میکردند. دانشنامهٔ ایرانیکا هم از دو روایت نام میبرد: یکی معرفی قهوه به محافل صوفی به دست جمالالدین ذبحانی، فقیهی از عدن، و دیگری نسبت دادن آن به شیخ علی شاذلی در بندر مخا.
و داستان مشهور چوپانی به نام کالدی که دید بزهایش پس از خوردن میوهای سرخ بیقرار شدهاند؟ بریتانیکا آن را صریحاً «یکی از افسانههای فراوان» دربارهٔ کشف قهوه مینامد؛ روایتی جذاب، اما بدون پشتوانهٔ تاریخی.
منابع این پاسخ
دانهٔ قهوه دقیقاً چیست و عربیکا با روبوستا چه فرقی دارد؟
آنچه «دانهٔ قهوه» مینامیم، در واقع هستهٔ میوهٔ درختچهای همیشهسبز است. به نوشتهٔ موزهٔ بریتانیا، این میوهها نخست سبزند، سپس زرد و در پایان سرخ تیره میشوند. همین موزه از ۱۲۴ گونهٔ درختچه از سردهٔ قهوه نام میبرد، اما تقریباً تمام قهوهٔ جهان از دو گونه به دست میآید.
عربیکا به گفتهٔ بریتانیکا ملایمتر و خوشعطرتر است، اما در برابر آفتها آسیبپذیرتر است و به ارتفاع حدود ۶۰۰ تا ۲۰۰۰ متر، رطوبت زیاد و سایهٔ مناسب نیاز دارد. دانهاش کشیدهتر و صافتر است.
روبوستا که نام علمیاش کانفورا است، مقاومتر است و از سطح دریا تا حدود ۶۰۰ متر رشد میکند. هزینهٔ تولیدش کمتر است و تقریباً دو برابر عربیکا کافئین دارد؛ به همین دلیل بیشتر در قهوههای ارزانتر تجاری به کار میرود.
منابع این پاسخ
قهوهخانهها چگونه به مرکز خبر، سیاست و تجارت تبدیل شدند؟
قهوهخانه از همان ابتدا جایی بود که آدمها از طبقههای مختلف کنار هم مینشستند و گفتوگو میکردند. همین ویژگی حاکمان را نگران میکرد. به نوشتهٔ موزهٔ بریتانیا، از سال ۱۵۱۱ در مکه و بعدها در قاهره، دمشق و استانبول بارها خواستار بستن قهوهخانهها شدند. ایرانیکا نخستین قهوهخانهٔ استانبول را مربوط به سال ۱۵۵۴ میداند.
در اروپا، نخستین قهوهخانهها در لیورنو و ونیز باز شدند و در انگلستان، آکسفورد در ۱۶۵۱ و لندن در ۱۶۵۲ صاحب قهوهخانه شدند. موزهٔ بریتانیا برآورد میکند تا ۱۶۷۵ بیش از سه هزار قهوهخانه در انگلستان فعال بود. چارلز دوم همان سال به دلیل بحثهای سیاسی دستور تعطیلی آنها را داد.
این قهوهخانهها کارکرد امروز خبرگزاری و بورس را داشتند. لویدز مینویسد هر قهوهخانهٔ لندن تخصص خودش را داشت و قهوهخانهٔ لوید محل خبرهای کشتیرانی بود؛ همین تبادل اطلاعات به روزنامهنگاری مالی و بازار بیمه انجامید.
منابع این پاسخ
قهوه در ایران چه سرگذشتی داشت و چرا جایش را به چای داد؟
به نوشتهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، قهوه احتمالاً در قرن شانزدهم با زائران و بازرگانان به ایران رسید. قدیمیترین اشارهٔ شناختهشدهٔ فارسی به آن از عمادالدین محمود شیرازی، پزشکی از حدود سال ۱۵۳۷ میلادی، است.
در دورهٔ صفوی قهوه بخشی از تشریفات دربار بود. پیش از غذا با شیرینی به سفیران خارجی تعارف میشد و مقامی با عنوان «قهوهچیباشی» مسئول قهوهخانهٔ سلطنتی بود. ایرانیان قهوه را سیاه و غلیظ مینوشیدند. جان فرایر، سیاح انگلیسی، نوشته است قهوهخانههای ایران قهوهای بهتر از قهوهخانههای کشور خودش داشتند.
از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم ورق برگشت. به نوشتهٔ ایرانیکا، با نفوذ انگلیس و روسیه و گرانی ناشی از مالیاتهای قاجار، چای جای قهوه را گرفت و آغاز کشت چای در گیلان در ۱۲۸۱ خورشیدی ضربهٔ تعیینکننده بود. به همین دلیل است که در بسیاری از «قهوهخانههای» سنتی ایران، نوشیدنی اصلی چای است.
منابع این پاسخ
برشتهکردن چگونه دانهٔ سبز بیطعم را خوشعطر میکند؟
دانهٔ سبز و برشتهنشدهٔ قهوه، به گفتهٔ موزهٔ بریتانیا، طعم چندانی ندارد. عطر آشنای قهوه در دستگاه برشتهکن ساخته میشود و دما و مدت برشتهکردن، طعم نهایی را تعیین میکند.
یک مقالهٔ مروری در نشریهٔ International Journal of Food Science and Technology توضیح میدهد که از حدود ۱۴۰ درجهٔ سانتیگراد، واکنش میار آغاز میشود: قندها با اسیدهای آمینه واکنش میدهند و صدها ترکیب معطر مانند فورانها، پیرازینها و پیرولها پدید میآیند؛ همان بوی برشته، آجیلی و شکلاتی.
در حدود ۱۷۰ درجه، کاراملیشدن قندها شروع میشود و عطرهای شیرین، کاراملی و بادامی میسازد. هرچه برشتهکاری تیرهتر شود، ترکیبهای آجیلی و شکلاتی بیشتر و ترکیبهای شیرین و کاراملی کمتر میشوند. به همین دلیل طعم قهوهای که روشن برشته شده با قهوهٔ تیره اینقدر متفاوت است.
منابع این پاسخ
کافئین در بدن چه میکند و چقدر از آن زیاد است؟
در طول روز مادهای به نام آدنوزین در مغز اثر میگذارد و احساس خوابآلودگی را تقویت میکند. به نوشتهٔ StatPearls، منبع آموزشی پزشکی در کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا، کافئین به گیرندههای آدنوزین میچسبد و جلوی اثر آن را میگیرد؛ نتیجه، احساس بیداری است.
نیمهعمر کافئین در بزرگسالان به طور میانگین حدود پنج ساعت است؛ یعنی پنج ساعت پس از نوشیدن، هنوز نیمی از آن در بدن است. در افراد سیگاری این زمان تا نصف کوتاهتر میشود و در بارداری میتواند به ۱۵ ساعت برسد.
سازمان غذا و داروی آمریکا مصرف ۴۰۰ میلیگرم در روز را برای بیشتر بزرگسالان سالم معمولاً بیاثر منفی میداند؛ حدود دو تا سه لیوان ۳۵۰ میلیلیتری قهوهٔ دمکرده. حساسیت افراد اما بسیار متفاوت است. تپش قلب، بیخوابی، اضطراب و لرزش نشانهٔ زیادهروی است. در بارداری، شیردهی یا هنگام مصرف دارو بهتر است با پزشک مشورت کنید. قهوهٔ بدون کافئین هم کاملاً بیکافئین نیست.
منابع این پاسخ
قهوه امروز کجا کشت میشود و تغییر اقلیم با آیندهاش چه میکند؟
به آمار وزارت کشاورزی آمریکا برای فصل ۲۰۲۵/۲۶، برزیل حدود ۳۵ درصد و ویتنام نزدیک به ۱۸ درصد قهوهٔ جهان را تولید میکنند و کلمبیا، اندونزی و اتیوپی در رتبههای بعدیاند. این نهاد تولید جهانی را در همین فصل رکوردی حدود ۱۷۹ میلیون کیسهٔ ۶۰ کیلویی پیشبینی کرده است.
آینده اما نگرانکننده است. پژوهشی در نشریهٔ Climatic Change برآورد کرده که تا حدود ۲۰۵۰، مساحت مناسب برای کشت قهوه در همهٔ سناریوهای انتشار گازهای گلخانهای حدود نصف شود و برزیل و ویتنام آسیب جدی ببینند. برخی مناطق مرتفع در شرق آفریقا و آسیا مناسبتر میشوند، اما بخشی از آنها پوشیده از جنگل است و گسترش کشت در آنجا میتواند تلاش برای مهار تغییر اقلیم را دشوارتر کند.
جمعبندی: قهوه از آیین شبانهٔ صوفیان به دربار صفوی و بازار بیمهٔ لندن رسید. دانستن این مسیر، هر فنجان را به داستانی از گیاهشناسی، شیمی و تاریخ تبدیل میکند.
مطالعه مرتبط در هفت: فرهنگ کار در سوئد؛ هفت پرسش درباره جلسات، فیکا، ارتباطات و قواعد نانوشته
منابع و بازبینی
- دانشنامهٔ بریتانیکا؛ Coffee
- موزهٔ بریتانیا؛ Life in a cup: coffee culture in the Islamic world
- دانشنامهٔ ایرانیکا؛ Coffee
- لویدز؛ Coffee and commerce 1652-1811
- لویدز؛ Edward Lloyd
- International Journal of Food Science and Technology، ۲۰۲۳؛ Effects of postharvest processing on aroma formation in roasted coffee
- کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا (StatPearls)؛ Caffeine
- سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)؛ Spilling the Beans: How Much Caffeine is Too Much?
- وزارت کشاورزی آمریکا (USDA FAS)؛ Coffee production by country
- وزارت کشاورزی آمریکا (USDA FAS)؛ Coffee: World Markets and Trade, June 2025
- نشریهٔ Climatic Change، ۲۰۱۵؛ A bitter cup: climate change profile of global production of Arabica and Robusta coffee
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…