جنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شد
شب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ بوسخر یک پوند پیاز لالهٔ «سوئیتسر» با گلهای راهراه سرخ و زرد را به حراج گذاشت. خریدار، بازرگان ۲۹ سالهٔ آمستردامی، یوست فان کویک، ۱۱۰۰ گیلدر پیشنهاد داد؛ به گفتهٔ مورخ آن گلدگار، تقریباً بهای یک خانهٔ خوب. حاضران دست دادند و خریدار طبق رسم، «پول شراب» جمع را پرداخت. پیازها هنوز زیر خاک بودند و قرار بود در ژوئن، پس از گلدادن، تحویل و پولشان پرداخت شود. اما صبح فردا فان کویک دیگر حاضر نبود پای معامله بماند؛ خبر رسیده بود که بازار لاله در هارلم فرو ریخته است. این ماجرا بخشی از «جنون لاله» است که قرنها نماد دیوانگی بازار و نخستین حباب مالی مشهور شناخته شده است. در هفت پرسش میبینیم چه رخ داد و پژوهشهای تازه کدام بخش داستان را افسانه میدانند.

لاله از کجا آمد و چگونه به هلند رسید؟
لاله گل بومی هلند نیست. به نوشتهٔ اسمیتسونین، لالهٔ وحشی در درههای کوههای تیانشان در آسیای میانه میروید و در عثمانی پرورش داده میشد. آنا پاورد، نویسندهٔ کتاب «لاله»، مینویسد سلطان محمد دوم در قرن پانزدهم برای دوازده باغش ۹۲۰ باغبان داشت و لاله به یکی از نمادهای عثمانی تبدیل شد.
به گفتهٔ آن گلدگار، استاد تاریخ کینگز کالج لندن، لاله در دههٔ ۱۵۵۰ همراه گردآورندگانی که در دربار امپراتوری رفتوآمد داشتند به اروپا آمد و تا دههٔ ۱۵۷۰ به هلند رسید. گیاهشناسانی مانند کارولوس کلوزیوس دربارهٔ آن نامهنگاری میکردند و کلوزیوس در دههٔ ۱۵۹۰ در باغ گیاهشناسی دانشگاه لیدن جایگاه ویژهای به آن داد.
هلند آن روزها کشوری تازهاستقلال و ثروتمند بود که تجارت جهانیاش رونق داشت. بازرگانان شهری کالاهای عجیب و کمیاب، از آثار هنری تا گیاهان شرقی، را نشانهٔ ذوق و منزلت میدانستند و گلهای کمیاب هم به این مجموعهها پیوستند.
منابع این پاسخ
چرا بعضی پیازهای لاله اینقدر گران بودند؟
همهٔ لالهها گران نبودند. بیشترین قیمتها به لالههای «شکسته» تعلق داشت؛ گلهایی که گلبرگهایشان بهجای یک رنگ یکدست، رگهها و شعلههایی از رنگهای دیگر داشت. این حالت پیشبینیپذیر نبود و همین کمیابی، آنها را به کالای تجملی تبدیل میکرد.
تکثیر هم کند بود. به نوشتهٔ اسمیتسونین، لالهای که از دانه میروید ۷ تا ۱۲ سال بعد گل میدهد، اما پیازچههایی که کنار پیاز مادر رشد میکنند سال بعد گل میدهند. پس هر پیاز کمیاب، سرمایهای بود که میتوانست زاد و ولد کند. گلش هم فقط حدود یک هفته دوام داشت.
قیمتها گاهی سرسامآور بود. در کتاب تاریخ جمهوری هلند از انتشارات کمبریج آمده که یک پیاز «آدمیرال فان انکهاوزن» در فوریهٔ ۱۶۳۷ به ۵۲۰۰ گیلدر فروخته شد؛ در حالی که حقوق سالانهٔ یک استاد دانشگاه لیدن ۱۵۰۰ گیلدر بود و یک خانهٔ اشرافی کنار کانال راپنبورخ کمتر از ۲۰ هزار گیلدر قیمت داشت. به گفتهٔ گلدگار، ۱۱۰۰ گیلدرِ معاملهٔ مقدمه هم برابر دستمزد حدود سه سال یک استادکار نجار بود.
منابع این پاسخ
راز گلبرگهای راهراه چه بود؟
هلندیهای قرن هفدهم نمیدانستند که زیباترین لالههایشان در واقع بیمار بودند. امروز میدانیم عامل اصلی این نقشها ویروس شکستن لاله است که از خانوادهٔ پوتیویروسهاست و شتهها آن را از گیاهی به گیاه دیگر میبرند.
به نوشتهٔ پایگاه علمی «توصیف ویروسهای گیاهی»، این ویروس مقدار رنگدانهٔ آنتوسیانین را در سلولهای گلبرگ تغییر میدهد و رنگ زیرین سفید یا زرد را به شکل رگه نمایان میکند. برای همین لالههای سفید و زرد که آنتوسیانین ندارند «نمیشکنند». ویروس پیاز را ضعیف میکند و تولید پیازچه را کاهش میدهد؛ یعنی همان چیزی که گل را گران میکرد، تکثیرش را هم سختتر میکرد.
به گزارش دانشگاه ایلینوی، این حالت نخستین بار در ۱۵۷۶ توصیف شد و از دومین بیماریهای ویروسی شناختهشدهٔ گیاهان است. پرورشدهندگان هلندی در همان ۱۶۳۷ با پیوند پیاز میتوانستند آن را منتقل کنند، اما علتش را دوروتی کیلی در مرکز جان اینس انگلستان در ۱۹۲۸ با آزمایش ثابت کرد.
منابع این پاسخ
خرید و فروش لاله در میخانهها چگونه انجام میشد؟
لاله در زمستان زیر خاک است. پس معاملههای پرشور زمستان ۱۶۳۶ تا ۱۶۳۷ در واقع خرید و فروش وعده بود: پیاز در ژوئن، پس از گلدادن، از خاک درآورده و تحویل داده میشد و پول هم همان موقع پرداخت میشد. هلندیها این نوع داد و ستد را «تجارت باد» مینامیدند.
به نوشتهٔ گلدگار، این معاملهها اغلب در میخانهها انجام میشد؛ جایی که «بلومیستها»، یعنی خرید و فروشکنندگان لاله، دور هم جمع میشدند. نشانهٔ قطعیشدن معامله دستدادن و پرداخت «پول شراب» بود که خرج نوشیدنی جمع میشد. برای حل اختلافها هم گروهی از کارشناسان لاله داوری میکردند.
چون کسی پیش از ژوئن پولی نمیپرداخت، یک قرارداد میتوانست بارها دستبهدست شود بیآنکه پیازی جابهجا شود. بریتانیکا هم مینویسد پیازها بارها خرید و فروش میشدند بیآنکه از خاک بیرون بیایند. این ساختار یک ضعف بزرگ داشت: همهچیز به اعتماد بستگی داشت و اگر خریدار پشیمان میشد، راه سادهای برای وادار کردنش به پرداخت نبود.
منابع این پاسخ
بازار در فوریهٔ ۱۶۳۷ چگونه فرو ریخت؟
به نوشتهٔ گلدگار، قیمت برخی لالهها پس از فصل کاشت پاییز ۱۶۳۶ و بهویژه در ژانویهٔ ۱۶۳۷ بهسرعت بالا رفت. سپس در ۳ فوریه یک فروش لاله در هارلم، مرکز این تجارت، آنطور که انتظار میرفت پیش نرفت.
خبرها در آن روزگار کند حرکت میکردند. دو روز بعد، در ۵ فوریه، اداره یتیمان شهر آلکمار پیازهای مرحوم ووتر وینکل، صاحب یک مهمانخانه، را به سود فرزندان یتیمش حراج کرد. این حراج روی کاغذ حدود ۹۰ هزار گیلدر فروش داشت، اما گلدگار تأکید میکند معلوم نیست این مبلغ واقعاً پرداخت شده باشد.
تا ۷ فوریه خبر سقوط به همهجا رسیده بود و بلومیستهای اوترخت برای نشستی دربارهٔ بحران در آمستردام نماینده انتخاب کردند. از آن پس خریدارانی مانند فان کویک از پرداخت سر باز زدند. در ژوئن که باید پیازها از خاک درمیآمد و در پاییز که دوباره کاشته میشد، فروشندگان محضردار میفرستادند و خریداران فقط میگفتند: «همان کاری را میکنم که دیگران کردند.» به گفتهٔ گلدگار، دادگاهها هم تمایلی به ورود به این دعواها نداشتند.
منابع این پاسخ
آیا جنون لاله واقعاً اقتصاد هلند را ویران کرد؟
روایت مشهور میگوید همهٔ مردم، از بازرگان تا بافنده، دیوانهٔ لاله شدند و پس از سقوط ورشکسته شدند. چارلز مکی، روزنامهنگار اسکاتلندی، در کتاب پرفروش ۱۸۴۱ خود نوشت «بازرگانان معتبر تقریباً به گدایی افتادند» و بریتانیکا هم هنوز از نابودی ثروت بسیاری از خانوادهها مینویسد.
گلدگار با کاوش در اسناد بایگانیها تصویر دیگری یافت. او در هارلم حدود ۲۸۵ نفر از حدود ۴۲ هزار نفر جمعیت را شناسایی کرد که در تجارت لاله بودند و در آمستردامِ ۱۲۰ هزار نفری حدود ۶۰ نفر را. بیشترشان بازرگانان و استادکاران مرفه بودند، نه بافندگان فقیر. او حتی یک ورشکستهٔ مرتبط با لاله پیدا نکرد و اقتصاد هلند تا میانهٔ قرن هفدهم به رشد ادامه داد.
پس داستانهای عجیب از کجا آمد؟ ماجرای ملوانی که پیاز گرانبها را با پیاز خوراکی اشتباه گرفت و خورد، از جزوهها و ترانههای اخلاقگرایانهٔ همان سالها آمده که ثروت آسان را گناه میدانستند. این روایتها از راه مکی به کتابهای امروزی رسیدند.
منابع این پاسخ
اقتصاددانان امروز از جنون لاله چه میآموزند؟
برای بسیاری، جنون لاله هنوز نمونهٔ کلاسیک نظریهٔ «احمق بزرگتر» است: خرید چیزی نه به خاطر ارزش واقعیاش، بلکه با این امید که کسی گرانتر بخرد. اقتصاددان پیتر گاربر اما در ۱۹۹۰ هشدار داد پیش از آنکه رویدادی را «حباب» و بیمنطق بنامیم، باید همهٔ توضیحهای اقتصادی را بسنجیم. به گفتهٔ او، با وجود کمبود داده، سفتهبازی پیاز لاله «دیوانگی آشکار» نبود.
گلدگار درس دیگری میگیرد: بحران ۱۶۳۷ بیش از آنکه مالی باشد، بحران اعتماد بود؛ جامعهای که بر اعتبار و قول بنا شده بود، دید که قولها شکسته میشوند. او هشدار میدهد که مقایسهٔ شتابزده با حبابهای بعدی، از داتکام تا بیتکوین، بدون شناخت جامعهٔ آن روز هلند گمراهکننده است.
جمعبندی: لالههای راهراهی که هلندیها برایشان ثروت میپرداختند، گلهای بیمار بودند و «ویرانی بزرگ» هم بیشتر افسانه بود؛ اما پرسش اعتماد در بازار هنوز تازه است.
مطالعه مرتبط در هفت: هلند چگونه کشوری است؟ هفت پرسش درباره آب، تاریخ و حکومت
منابع و بازبینی
- اسمیتسونین، ۲۰۱۷؛ There Never Was a Real Tulip Fever
- آن گلدگار، History Today؛ Tulipmania: An Overblown Crisis?
- دانشنامهٔ بریتانیکا؛ Tulip Mania
- انتشارات دانشگاه کمبریج؛ The Dutch Republic in the Seventeenth Century: A market economy
- Descriptions of Plant Viruses؛ Tulip breaking virus
- دانشگاه ایلینوی؛ Tulip Breaking or Mosaic (Report on Plant Disease 634)
- مرکز جان اینس؛ Why do tulips break?
- پیتر گاربر، Journal of Economic Perspectives، ۱۹۹۰؛ Famous First Bubbles
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…