اوکراین؛ کشوری در اروپای شرقی که باید از ۷ زاویه شناخت
از یکسو مزارع آفتابگردان تا افق کشیده شدهاند و از سوی دیگر، صدای آژیر خطر در شهرها شنیده میشود. این دو تصویر، دو واقعیت همزمان اوکرایناند: کشوری با فرهنگی دیرپا و سرزمینی حاصلخیز که جنگ زندگی میلیونها نفر از مردمش را دگرگون کرده است. برای شناخت اوکراین، دانستن نام پایتخت یا تاریخ آغاز جنگ کافی نیست؛ باید جغرافیا، تاریخ استقلال، زبان، اقتصاد و انتخابهای پیش روی آن را کنار هم دید. اوکراین چیست؟ کشوری مستقل در اروپای شرقی با پایتخت کییف، زبان رسمی اوکراینی و دسترسی به دریای سیاه است. اوکراین در ۲۴ اوت ۱۹۹۱ استقلال خود را اعلام کرد. این مطلب هفت پرسش اصلی را پاسخ میدهد؛ توضیح جنگ و وضعیت جاری بر اساس منابع منتشرشده تا آبان ۱۴۰۵ / نوامبر ۲۰۲۶ است.
- جمعیت۳۹٫۰ میلیوننفر، ۲۰۲۵
- مساحت۶۰۳٬۵۰۰کیلومتر مربع
- درآمد سرانه۵٬۸۶۶ دلاردر سال، ۲۰۲۵
- امید به زندگی۷۴٫۷ سال۲۰۲۴
جمعیت، درآمد سرانه و امید به زندگی: بانک جهانی، تازهترین سال موجود. نمودار روند چندساله
اوکراین کجاست و چرا جایگاه آن مهم است؟
اوکراین در شرق اروپا قرار دارد؛ از شمال با بلاروس، از شرق و شمالشرق با روسیه و در غرب با لهستان، اسلواکی، مجارستان، رومانی و مولداوی هممرز است. جنوب آن به دریای سیاه و دریای آزوف میرسد. کییف بر کرانه رود دنیپرو قرار دارد و این رود یکی از محورهای جغرافیایی مهم کشور است.
مساحت اوکراین حدود ۶۰۳ هزار کیلومترمربع است و از بزرگترین کشورهای واقع در قاره اروپا به شمار میرود. همجواری با روسیه و کشورهای عضو اتحادیه اروپا، راههای زمینی تجارت، بنادر دریای سیاه و دشتهای کشاورزی سبب میشود تحولات این کشور فقط مسئله داخلی نباشد؛ بر امنیت اروپا و مسیرهای انتقال کالا نیز اثر بگذارد.
اوکراین چگونه شکل گرفت و چه زمانی مستقل شد؟
تاریخ اوکراین بسیار قدیمیتر از استقلال سال ۱۹۹۱ است. کییف از مراکز مهم حکومت قرون وسطایی «روسِ کییف» بود؛ میراثی تاریخی که اوکراینیها، روسها و بلاروسها در روایتهای تاریخی خود به آن اشاره میکنند. در سدههای بعد، بخشهای مختلف سرزمین کنونی اوکراین زیر فرمان قدرتهای گوناگون، از جمله لهستان-لیتوانی، امپراتوری روسیه و امپراتوری اتریش-مجارستان قرار گرفتند.
در قرن بیستم تلاشهای کوتاهمدت برای دولت مستقل شکل گرفت، اما بخش عمده اوکراین در اتحاد شوروی ادغام شد. با فروپاشی شوروی، پارلمان اوکراین در ۲۴ اوت ۱۹۹۱ استقلال را اعلام کرد و رأیدهندگان در همهپرسی دسامبر همان سال آن را تأیید کردند. بنابراین اوکراین یک کشور مستقل با تاریخ و نهادهای سیاسی خاص خود است؛ نه صرفاً منطقهای از روسیه.
چرا رابطه اوکراین و روسیه اینقدر پیچیده است؟
دو کشور پیوندهای تاریخی، خانوادگی، فرهنگی و اقتصادی گسترده داشتهاند، اما این پیوندها به معنای یکسانبودن هویت یا منافع سیاسی آنها نیست. بخشی از اختلاف بر سر حاکمیت ملی اوکراین، جهتگیری آن بهسوی اروپا و برداشت متفاوت دو دولت از امنیت منطقه است. نزدیکشدن اوکراین به اتحادیه اروپا و ناتو از موضوعهای مهم تنش بوده، هرچند این موضوع بهتنهایی همه علتهای جنگ را توضیح نمیدهد.
در سال ۲۰۱۴ روسیه شبهجزیره کریمه را تصرف و به خاک خود الحاق کرد؛ اقدامی که اوکراین و بخش بزرگی از جامعه بینالمللی آن را به رسمیت نمیشناسند. همان سال در شرق اوکراین جنگ میان دولت و نیروهای جداییطلب مورد حمایت روسیه آغاز شد. فهم این پیشینه برای شناخت تهاجم گسترده سال ۲۰۲۲ ضروری است.
مردم اوکراین چه زبان و فرهنگی دارند؟
زبان رسمی اوکراین «اوکراینی» است؛ زبانی اسلاوی شرقی با الفبای سیریلیک. روسی نیز در میان بخشی از شهروندان، بهویژه بهدلیل تاریخ مشترک در دوران شوروی و پیوندهای خانوادگی، رواج داشته است. زبان مورد استفاده یک فرد لزوماً نشاندهنده موضع سیاسی یا هویت ملی او نیست. اوکراین همچنین خانه گروههای قومی و فرهنگی متنوع، از جمله تاتارهای کریمه، است.
در فرهنگ اوکراینی میتوان از شعر تاراس شوچنکو، آوازهای محلی، گلدوزی سنتی «ویشيوانکا» و غذاهایی مانند بورش یاد کرد. شهرهای کییف، لویو، اودسا و خارکیف هر کدام تجربه تاریخی و فرهنگی متفاوتی دارند. جنگ باعث آسیبدیدن بناها و جابهجایی مردم شده، اما زندگی فرهنگی اوکراین به جنگ محدود نمیشود.
چرا اوکراین در تولید غذا و تجارت جهان اهمیت دارد؟
بخش بزرگی از اوکراین بر دشتهای حاصلخیز با خاک سیاه «چرنوزم» قرار گرفته است. این خاک به رشد محصولات کشاورزی کمک میکند و در کنار زیرساختهای زراعی و بندری، اوکراین را به یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم گندم، ذرت و روغن آفتابگردان تبدیل کرده است. به همین دلیل گاهی از این کشور بهعنوان یکی از «انبارهای غله اروپا» یاد میشود.
اهمیت اقتصادی اوکراین فقط کشاورزی نیست: صنایع فلزی، مهندسی، فناوری اطلاعات و نیروی انسانی آموزشدیده نیز نقش داشتهاند. جنگ با آسیب به زمینهای کشاورزی، شبکه برق، کارخانهها و بنادر، هزینه تولید و صادرات را افزایش داده است. اثر آن به بازارهای جهانی غلات و امنیت غذایی کشورهایی هم میرسد که مستقیم در جنگ حضور ندارند.
جنگ روسیه و اوکراین چگونه آغاز شد و چه اثری بر مردم گذاشت؟
جنگ کنونی یک آغاز و یک نقطه تشدید مهم دارد: درگیریهای کریمه و شرق اوکراین از سال ۲۰۱۴ شروع شدند؛ روسیه در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ تهاجم تمامعیار خود را آغاز کرد. نیروهای روسیه از چند مسیر وارد خاک اوکراین شدند، اما در همان سال نتوانستند کییف را تصرف کنند. درگیریها و حملات به مناطق شهری و زیرساختهای غیرنظامی در سالهای بعد ادامه یافتند.
پیامد اصلی فقط تغییر خطوط جبهه نیست. میلیونها نفر خانههای خود را ترک کردهاند، خانوادهها از هم جدا شدهاند و مدارس، بیمارستانها و سامانههای انرژی خسارت دیدهاند. سازمان ملل در فوریه ۲۰۲۶ از بیش از ۱۰ میلیون نیازمند کمک انسانی خبر داد. این ارقام با گذر زمان تغییر میکنند و تصویر لحظهای نبرد نیستند.
آینده اوکراین به چه تصمیمها و شرایطی بستگی دارد؟
هیچ پاسخ قطعی و سادهای وجود ندارد. آینده کشور به روند جنگ، امکان آتشبس پایدار، تضمینهای امنیتی، بازسازی زیرساختها، بازگشت آوارگان و توان اقتصاد بستگی دارد. موضوع حاکمیت و تمامیت ارضی، وضعیت مناطق اشغالی و نوع روابط آینده با روسیه و کشورهای اروپایی نیز در هر راهحل سیاسی جایگاهی مرکزی دارد.
اتحادیه اروپا و دیگر شرکای خارجی میتوانند در سرمایهگذاری و بازسازی نقش داشته باشند، اما آینده فقط در پایتختهای خارجی تعیین نمیشود؛ تصمیمها و حقوق مردم اوکراین بخش اساسی موضوع است. برای درک تحولات جدید باید میان خبرهای روز جبههها، مواضع سیاسی طرفها و واقعیتهای تأییدشده تفاوت گذاشت. آینده اوکراین نه از پیش تضمین شده است و نه صرفاً به یک نشست دیپلماتیک وابسته خواهد بود.
آنچه در پایان باید بدانیم
اوکراین کشوری مستقل با جغرافیا، تاریخ، زبان و اقتصاد متنوع است. جنگ بخش بزرگی از زندگی امروز آن را شکل داده، اما برای شناخت این کشور باید هویت مردم، میراث تاریخی، نقش کشاورزی و انتخابهای آیندهاش را نیز دید.
منابع و مطالعه بیشتر
اوکراین در آمار
نمودار در حال بارگذاری…
جدول دادهها
منبع آمار: دادهٔ باز بانک جهانی. آمار سالانه است و سالهای بدون داده خالی میمانند. دیدن اوکراین روی کرهٔ زمین
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ جغرافیا · ۹ دقیقهبلغارستان چگونه کشوری است؟ از تمدنهای باستان تا زندگی امروزبلغارستان در جنوب شرقی اروپا و در بخش شرقی بالکان قرار دارد؛ کشوری با پایتخت صوفیه، ساحل دریای…
- ۲ جغرافیا · ۲ دقیقهبرونئی چگونه کشوری است؟ هفت پرسش درباره مرزها، تاریخ و زندگیبرونئی کشوری کوچک در جزیره بورنئو در جنوب شرقی آسیاست که از نظر مرزهای زمینی تقریباً بهطور کامل…
- ۳ جغرافیا · ۲ دقیقهگامبیا چگونه کشوری است؟ هفت پرسش درباره مرزها، تاریخ و زندگیگامبیا یکی از جالبترین شکلهای مرزی آفریقا را دارد: کشوری باریک و کشیده که دو سوی رود گامبیا…
- ۴ جغرافیا · ۲ دقیقهسان مارینو چگونه کشوری است؟ هفت پرسش درباره مرزها، تاریخ و زندگیسانمارینو کشوری مستقل در قلب شبهجزیره ایتالیاست که تمام مرزهای زمینیاش با ایتالیا مشترک است. این جمهوری کوچک،…
- ۵ جغرافیا · ۲ دقیقهواتیکان چگونه کشوری است؟ هفت پرسش درباره مرزها، تاریخ و زندگیواتیکان شگفتانگیزترین نمونه یک کشور درون کشور دیگر است. این دولتشهر بسیار کوچک کاملاً در داخل شهر رم،…
- ۶ جغرافیا · ۲ دقیقهبوروندی چگونه کشوری است؟ هفت پرسش درباره مرزها، تاریخ و زندگیبوروندی کشوری کوچک در منطقه دریاچههای بزرگ شرق آفریقاست. روی نقشه، میان رواندا، تانزانیا و جمهوری دموکراتیک کنگو…
- ۷ جغرافیا · ۲ دقیقهماداگاسکار چگونه کشوری است؟ هفت پرسش درباره مرزها، تاریخ و زندگیماداگاسکار از نظر جغرافیایی نقطه مقابل کشورهای محصور در خشکی است. این کشور جزیرهای بزرگ در اقیانوس هند،…