چرا اسکندر بر هخامنشیان پیروز شد؟
در ۳۳۱ پیش از میلاد، در دشتی نزدیک اربیل، دو سپاه عظیم روبهروی هم ایستادند. داریوش سوم فرمانروای پهنهای گسترده بود و اسکندر فرمانده ارتشی که از مقدونیه به آسیا پیش آمده بود. چند ساعت بعد، سرنوشت جنگ و آینده دودمان هخامنشی دگرگون شد. ولی گفتن اینکه «ایران ضعیف بود و مقدونیه قوی» تاریخ نیست؛ برای شناخت شکست باید تصمیمهای فرماندهی، ساختار نظامی، سیاست محلی و پیامدهای نبرد را کنار هم گذاشت.
- زندگی۳۵۶ پ.م تا ۳۲۳ پ.م
- تابعیتمقدونیه باستان
- پیشهسیاستمدار، فرمانده نظامی
شناسنامهٔ اسکندر
Alexander the Great · پادشاه مقدونیه و فرمانده نظامی (۳۵۶–۳۲۳ پ.م)

- زادروز
- ۳۵۶ پیش از میلاد
- زادگاه
- پلا
- درگذشت
- ۳۲۳ پیش از میلاد، بابل
- تابعیت
- مقدونیه باستان
- پیشه
- سیاستمدار، فرمانده نظامی، فرمانروای مطلق
توضیحات و منابع
این مشخصات خودکار از ویکیداده (پایگاه دادهٔ آزاد) گرفته و ماهی یک بار تازه میشود. مقالهٔ ویکیپدیای فارسی
تصویر: ویکیانبار، با مجوز آزاد.
آیا اسکندر با امپراتوری ازهمپاشیده روبهرو شد؟
نه. هخامنشیان در آغاز لشکرکشی اسکندر هنوز قلمرو گسترده، منابع مالی و ارتشهای منطقهای داشتند. در عین حال کشمکشهای جانشینی و اختلاف میان مقامهای محلی در دورههای پایانی هزینه اداره را افزایش داده بود. این وضعیت به معنای شکست ازپیشتعیینشده نیست. اسکندر باید در چندین نبرد پیروز میشد، راههای تدارکاتی را حفظ میکرد و با مقاومت برخی مناطق میجنگید. بررسی علل شکست باید از افسانه ناتوانی کامل ایران یا برتری ذاتی یک ملت پرهیز کند؛ نتیجه تاریخی حاصل تعامل عوامل نظامی و سیاسی بود.
ارتش مقدونی چه ویژگیهایی به اسکندر میداد؟
لشکر مقدونی از پیادهنظام با آرایش منسجم، سوارهنظام و نیروهای همراه بهره میبرد. هماهنگی این گروهها و فرماندهی میدانی به اسکندر امکان میداد شکافها را در لحظه مناسب هدف بگیرد. فالانژ با نیزههای بلند، اگر در زمین مناسب و همراه با نیروهای دیگر عمل میکرد، توان دفاع و فشار قابلتوجهی داشت. اما این ساختار هم محدودیتهایی داشت و در زمین دشوار آسیبپذیر بود. اسکندر تنها با یک سلاح تازه پیروز نشد؛ تجربه فرماندهی، نظم لشکر و تصمیمهای رقیبان نیز در نتیجه اثر گذاشتند.
در ایسوس چه رخ داد و چرا پیروزی مهم بود؟
در ۳۳۳ پیش از میلاد، اسکندر و داریوش سوم در نزدیکی ایسوس در آناتولی رویاروی شدند. محدودیت جغرافیایی میدان نبرد و درگیریهای نزدیک در آرایش دو سپاه تأثیر داشت. پیروزی اسکندر موجب شد داریوش عقبنشینی کند و بخشی از خانواده شاهی به دست فاتحان بیفتد. این نتیجه ضربهای به اعتبار نظامی دربار بود، اما پایان امپراتوری نبود. داریوش پس از ایسوس دوباره نیرو گرد آورد و جنگ ادامه یافت. اهمیت ایسوس در شکستن تصور شکستناپذیری ارتش شاهی و تغییر فرصتهای سیاسی طرفها بود، نه در واگذاری فوری همه سرزمینها.
چرا گوگمل را نقطه تعیینکننده میدانند؟
نبرد گوگمل در اول اکتبر ۳۳۱ پیش از میلاد نزدیک اربیل رخ داد. داریوش ارتشی بزرگ گرد آورده بود و اسکندر توانست از فرصتهای میدانی برای حمله به مرکز آرایش رقیب بهره بگیرد. درباره شمار دقیق نیروها، منابع باستانی ارقام متفاوت و اغلب اغراقآمیز دارند؛ نباید آن اعداد را قطعی تکرار کرد. پس از شکست داریوش، راه ورود اسکندر به بابل و شوش گشوده شد و منابع مالی شاهی در دسترس او قرار گرفت. از این نقطه به بعد بازسازی اقتدار مرکزی برای داریوش بسیار دشوارتر شد.
چرا برخی شهرها بدون نبرد بزرگ تسلیم شدند؟
در سرزمینهای بزرگ، نخبگان محلی همیشه یک خواسته نداشتند. پس از شکست ارتش مرکزی، بعضی فرمانداران یا مقامهای شهری میکوشیدند با مذاکره از ویرانی شهر و از دستدادن جایگاه خود جلوگیری کنند. منابع از تسلیم بابل و شوش بدون نبرد بزرگ گزارش میدهند. این روند نباید به حمایت همگانی مردم از فاتح تعبیر شود: برخی مناطق مقاومت شدیدی نشان دادند، از جمله در گذرگاه پارس. برای فهم تصمیم هر شهر باید شرایط نظامی، مذهبی و سیاسی همان محل را جداگانه بررسی کرد.
تخت جمشید چرا سوخت و درباره علت آن چه میدانیم؟
اسکندر پس از عبور از مقاومتهای مسیر پارس در ۳۳۰ پیش از میلاد تخت جمشید را تصرف کرد و بخشی از بناهای شاهی در آتش ویران شد. درباره انگیزه او، از انتقامجویی برای حملات گذشته ایران به یونان تا نمایش پایان قدرت هخامنشی، توضیحهای متعددی در منابع آمده است. وقوع آتشسوزی از بحث درباره انگیزه قطعی جداست. روایتهای مشهور مجلس بزم و تصمیم ناگهانی را نباید بدون اشاره به منشأ متأخر یا اختلاف منابع بازگو کرد. ساختمانهای ویرانشده یک واقعیت باستانشناختیاند؛ بازسازی نیت شخصی اسکندر دشوارتر است.
پس از مرگ داریوش سوم چه چیزی از حکومت هخامنشی باقی ماند؟
داریوش در ۳۳۰ پیش از میلاد در جریان عقبنشینی و کشمکشهای درونی کشته شد. با مرگ او، دودمان هخامنشی در مقام فرمانروای امپراتوری پایان یافت؛ اما پیروزی نظامی به معنای کنترل آسان همه مناطق نبود. اسکندر در شرق با مقاومت و دشواریهای تازه روبهرو شد و برای اداره قلمرو از برخی فرمانداران و سازوکارهای قدیمی استفاده کرد. بخشی از سنتهای دیوانی و فرهنگی به حکومتهای پس از او منتقل شدند. بنابراین پاسخ به «چرا شکست خوردند» باید هم فروپاشی قدرت سیاسی را توضیح دهد و هم استمرار نهادها و جامعه را.
جمعبندی
برای فهم این دوره نباید تاریخ را به برتری یک ملت یا تصمیم یک نفر تقلیل داد. مقایسه اسناد باستانی و پژوهشهای جدید، فاصله روایت سیاسی و رویداد مستند را روشنتر میکند.
منابع
گاهشمار اسکندر
- ۳۵۶ پ.متولد در پلا
- ۳۳۰ پ.مفرعون
- ۳۲۳ پ.مدرگذشت
منبع گاهشمار: ویکیداده
پیوندهای مرتبط
اسکندر در خبرهای رونما
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ چهرهها · ۵ دقیقهنوشی دادگستار کیست؟ هفت پرسش درباره رهبر حزب چپ و نقش او در سیاست سوئدنوشی دادگستار، سیاستمدار سوئدی متولد ۱۹۸۵، از سال ۲۰۱۴ نماینده پارلمان و از ۳۱ اکتبر ۲۰۲۰ رهبر حزب…
- ۲ چهرهها · ۵ دقیقهشی جینپینگ کیست؟ هفت پرسش درباره مسیر قدرت، حزب کمونیست و تایوانشی جینپینگ سیاستمدار چینی، متولد ژوئن ۱۹۵۳ و از سال ۲۰۱۲ دبیرکل حزب کمونیست چین است. او در…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۴ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…