اشکانیان و رقابت با روم
در سال ۵۳ پیش از میلاد، سپاهی رومی به فرماندهی کراسوس در نزدیکی حران با سواران اشکانی روبهرو شد. نتیجه آن روز در روم شوک بزرگی ایجاد کرد؛ اما داستان اشکانیان فقط یک پیروزی مشهور نیست. فرمانروایانی که از شمالشرق فلات ایران قدرت گرفتند، قرنها میان جهان مدیترانه و آسیای مرکزی حکومت کردند. هفت پرسش زیر توضیح میدهد چرا رقابت با روم شکل گرفت و چگونه جنگ، تجارت و دیپلماسی به هم گره خوردند.
اشکانیان چگونه قدرت گرفتند؟
دودمان اشکانی از حرکتهای سیاسی و نظامی در شمالشرق فلات ایران برخاست و بهتدریج بخشهای بزرگی از قلمرو سلوکیان را تصرف کرد. قدرتگیری آن فرایندی چندنسلی بود، نه پیروزی ناگهانی یک فرمانروا.
ریشه خاندان اشکانی با گروه اَپرنی و ناحیه پارت پیوند دارد. تاریخ نمادین ۲۴۷ پیش از میلاد برای آغاز عصر اشکانی مطرح میشود؛ اما شکلگیری یک حکومت گسترده در طول چند نسل رخ داد. مهرداد یکم در سده دوم پیش از میلاد قلمرو را در غرب و بینالنهرین گسترش داد. باید میان ظهور یک دودمان و اداره تمامی مناطق تحت نفوذ آن تمایز گذاشت.
ساختار حکومت آنها چه تفاوتی داشت؟
اشکانیان با خاندانها و فرمانروایان محلی پیوند داشتند و قدرت شاه مرکزی در دورههای مختلف یکسان نبود. همین ساختار میتوانست هم انعطاف منطقهای ایجاد کند و هم رقابتهای داخلی را افزایش دهد.
وابستگی شاه به خاندانهای نیرومند امکان بسیج نیرو و اداره مناطق دور را فراهم میکرد، اما جانشینی را دشوار میساخت. در برخی زمانها شاهان رقیب وجود داشتند و درباره کنترل استانها اختلاف پیش میآمد. به همین دلیل نظام اشکانی نه نمونه کامل تمرکز اداری هخامنشی بود و نه اتحادیهای بدون اقتدار شاهی؛ سازمان آن در طول زمان تغییر میکرد.
چرا روم و اشکانیان با هم رقابت کردند؟
کنترل سرزمینهای مرزی، بهویژه ارمنستان و میانرودان، مسئله اصلی بود. رقابت برای اعتبار و نفوذ سیاسی به جنگهایی منجر شد، اما میان دو قدرت دورههای مذاکره و صلح نیز وجود داشت.
روم پس از گسترش در شرق مدیترانه به همسایگی قلمرو اشکانی رسید. ارمنستان و شهرهای میانرودان در مرز نفوذ دو قدرت قرار داشتند؛ تغییر فرمانروایی در آنها میتوانست امنیت و اعتبار سیاسی هر طرف را تغییر دهد. مذاکره درباره تاجگذاری شاهان ارمنستان در بعضی دورهها به اندازه لشکرکشی مهم بود.
نبرد حران چه اهمیتی داشت؟
در ۵۳ پیش از میلاد، سپاه رومی کراسوس در نزدیکی حران از نیروهای اشکانی شکست خورد. استفاده مؤثر از سوارهنظام و تیراندازان اشکانی نقش داشت؛ بااینحال یک نبرد بهتنهایی کل توازن قدرت را تعیین نکرد.
کراسوس با شناخت محدود از شیوه جنگ اشکانی وارد منطقه شد. سواران تیرانداز و زرهپوش تحت فرمان سورنا توانستند آرایش رومی را زیر فشار بگذارند. این پیروزی در ۵۳ پیش از میلاد نشاندهنده اهمیت تاکتیک و لجستیک بود؛ نباید آن را شاهدی بر شکستناپذیری دائمی اشکانیان دانست، زیرا در سالهای بعد روم هم به قلمرو اشکانی حمله کرد.
جادههای تجاری چه نقشی داشتند؟
اشکانیان در مسیرهای پیونددهنده شرق و غرب قرار داشتند و از مبادلات میان نواحی گوناگون بهره میبردند. اصطلاح «راه ابریشم» برای شبکهای از مسیرهاست، نه یک جاده واحد تحت کنترل کامل یک دولت.
اصطلاح «راه ابریشم» بر شبکهای از راههای زمینی و دریایی اطلاق میشود. در دوران اشکانی مسیرهای میان غرب آسیا و شرق، با واسطه شهرها و کاروانها، فرصت مبادله ایجاد میکرد. نقش اشکانیان صرفاً گرفتن عوارض از یک جاده یگانه نبود؛ امنیت راه، تولید محلی، روابط میان شهرها و بازارهای مصرف بر بازرگانی اثر داشتند.
فرهنگ اشکانی چگونه بود؟
شواهد هنری، سکهها و آثار باستانی نشاندهنده آمیزهای از سنتهای ایرانی، محلی و هلنیستیاند. کمبود اسناد داخلی منظم سبب میشود بخشهایی از تاریخ اجتماعی اشکانیان هنوز دشوارتر از تاریخ جنگهای آنان شناخته شود.
سکههای اشکانی منبعی مهم برای شناخت شاهان، القاب و تصویر قدرت هستند. بقایای معماری و آثار هنری از تداوم برخی عناصر یونانی و شکلگیری الگوهای محلی خبر میدهند. چون اسناد رواییِ داخلی به اندازه منابع رومی باقی نماندهاند، بسیاری از توصیفهای جنگ و سیاست را از چشم نویسندگان رومی میخوانیم و به نقد منبع نیاز داریم.
اشکانیان چگونه جای خود را به ساسانیان دادند؟
رقابت خاندانها و قدرتگیری اردشیر بابکان به شکست آخرین شاه اشکانی و تأسیس حکومت ساسانی در سده سوم میلادی انجامید. این تغییر دودمانی به معنای گسست کامل جامعه و ساختارهای محلی نبود.
در آغاز سده سوم میلادی، اردشیر بابکان از پارس قدرت گرفت و در سال ۲۲۴ میلادی آخرین شاه مهم اشکانی، اردوان چهارم، را شکست داد. علت تغییر دودمان به رقابت داخلی و قدرتگیری دولت تازه مربوط بود، نه نابودی ناگهانی همه خاندانها یا مردم اشکانی. برخی ساختارها و نخبگان منطقهای در دوره ساسانی هم ادامه یافتند.
جمعبندی
شناخت این دوره به تفکیک رویدادهای ثبتشده، روایتهای تاریخی و تفسیرهای پژوهشی نیاز دارد. هیچ عامل واحدی همه تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را توضیح نمیدهد.
منابع اصلی
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…