«شب پرستاره» ون گوگ؛ هفت پرسش دربارهٔ آسمانی که از پنجرهٔ آسایشگاه دیده شد
اوایل ژوئن ۱۸۸۹، ونسان ون گوگ در نامهای به برادرش تئو نوشت: «امروز صبح، مدتها پیش از طلوع آفتاب، از پنجرهام دشت را دیدم و چیزی جز ستارهٔ صبح نبود که خیلی بزرگ به نظر میرسید.» او آن روزها در آسایشگاه سنپلدوموزول در سنرمی، در جنوب فرانسه، زندگی میکرد و چند روز بعد، در میانهٔ ژوئن، همان منظره را به تابلویی تبدیل کرد که امروز یکی از شناختهشدهترین نقاشیهای جهان است: «شب پرستاره». آسمانی که میپیچد، سروی که مثل شعله بالا میرود و دهکدهای آرام زیر آن. اما آنچه روی بوم آمده چقدر همان چیزی است که ون گوگ از پنجره دید، و چرا خودش از این تابلو راضی نبود؟

«شب پرستاره» کجا و در چه شرایطی کشیده شد؟
به نوشتهٔ موزهٔ هنر مدرن نیویورک (موما)، ون گوگ این تابلو را در میانهٔ ژوئن ۱۸۸۹ در سنرمی کشید. او در آن زمان در آسایشگاه سنپلدوموزول بستری بود و دوازده ماه، در سالهای ۱۸۸۹ و ۱۸۹۰، آنجا ماند. ریچارد تامسون، تاریخنگار هنر، در متنی که موما منتشر کرده، تاریخ کشیدن تابلو را حدود ۱۶ تا ۱۸ ژوئن میداند.
ون گوگ در نامهای که حدود ۱۸ ژوئن به تئو نوشت، از «مطالعهٔ تازهای از یک آسمان پرستاره» خبر داد. «شب پرستاره» رنگ روغن روی بوم است و ابعادش ۷۳٫۷ در ۹۲٫۱ سانتیمتر است. منظرهٔ آن بر پایهٔ دیدی است که ون گوگ از پنجرهٔ اتاقش در آسایشگاه داشت.
منابع این پاسخ
آیا ون گوگ همان چیزی را کشید که از پنجره میدید؟
نه کاملاً. به نوشتهٔ موما، ون گوگ تابلو را در چند نوبت و در روز کشید، نه در دل شب. او منظرهٔ پنجره را پایه گذاشت، اما آزادانه آن را تغییر داد. دهکده از پنجرهٔ اتاقش دیده نمیشد و او آن را به تصویر افزود. برج نوکتیز کلیسا هم بیشتر به کلیساهای زادگاهش هلند شبیه است تا کلیساهای جنوب فرانسه.
درخت سرو هم در واقعیت اینقدر نزدیک نبود. ون گوگ آن را به پیشزمینه آورد تا از پایین تا بالای بوم کشیده شود و زمین و آسمان را به هم پیوند دهد. به این ترتیب «شب پرستاره» نه عکسی از یک منظره، بلکه ترکیبی از مشاهده، حافظه و تخیل است. همین آمیختگی بخشی از دلیلی است که تابلو حالتی رؤیاگونه دارد و هنوز تفسیرهای گوناگونی دربارهٔ آن نوشته میشود.
منابع این پاسخ
ستارهها و ماه این تابلو چقدر واقعیاند؟
بخشی از آسمان تابلو ریشه در مشاهدهٔ واقعی دارد. در نامهٔ اوایل ژوئن، ون گوگ از «ستارهٔ صبح» نوشته بود که پیش از طلوع بسیار بزرگ دیده میشد. به نوشتهٔ موما، ستارهٔ درخشان سمت چپ مرکز تابلو را معمولاً همان ناهید (زهره) میدانند و ماه در سمت راست قرار دارد.
اما همهچیز دقیق نیست. تامسون توضیح میدهد که ماه در شبهای میانهٔ ژوئن ۱۸۸۹ هلال نبود و بیش از نیمهاش روشن بود، در حالی که ون گوگ آن را به شکل هلالی درخشان کشیده است. چیدمان ستارهها هم با نقشهٔ واقعی آسمان مطابقت دقیق ندارد. برخی گمان کردهاند چرخش بزرگ وسط آسمان تصویری از کهکشان راه شیری است، اما تامسون این برداشت را نامحتمل میداند. بهبیان دیگر، ون گوگ آسمان واقعی را دید و سپس آن را به زبان خودش بازسازی کرد.
منابع این پاسخ
سروِ شعلهمانند در پیشزمینه چه معنایی دارد؟
سرو تیره و بلند، که مانند شعلهای سیاه به آسمان کشیده شده، چشمگیرترین عنصر پیشزمینه است. به نوشتهٔ موما، سرو در فرهنگ اروپایی با گورستان و سوگواری پیوند داشت. همین پیوند باعث شده بسیاری آن را نمادی از مرگ یا پلی میان زمین و آسمان بدانند.
موما در کنار این تابلو جملهای از نامهای قدیمیتر ون گوگ را میآورد. او در آن نامه نوشته بود دیدن ستارهها همیشه او را به رؤیا فرو میبرد و همانطور که با قطار به شهری میرویم، با مرگ به ستارهای میرسیم. این جمله نشان میدهد که برای ون گوگ آسمان شب فقط منظره نبود، بلکه با پرسشهایی دربارهٔ زندگی و مرگ گره خورده بود. با این حال، معنای نهایی سرو در هیچ نوشتهای از خود او تصریح نشده است.
منابع این پاسخ
چرا ون گوگ این تابلو را «یک شکست دیگر» دانست؟
شاید عجیب باشد، اما ون گوگ این تابلو را از موفقیتهایش نمیدانست. او در نامهای به نقاش جوان، امیل برنار، در حدود ۲۰ نوامبر ۱۸۸۹ نوشت که خودش هم گمراه شده و به سراغ «ستارههایی بیش از حد بزرگ» رفته است و آن را «یک شکست دیگر» خواند.
این نامه در بحثی دربارهٔ نقاشی از روی تخیل نوشته شد. برنار و پل گوگن در آن زمان به نقاشیهایی گرایش داشتند که بیشتر از ذهن میآمد تا از مشاهدهٔ مستقیم. ون گوگ در همین نامه نشان میدهد که ترجیح میدهد به واقعیت پیش رویش نزدیک بماند و «شب پرستاره» را نمونهای از زیادهروی خودش در تخیل میدید. همین داوری سخت دربارهٔ اثری که بعدها به نماد او بدل شد، یادآوری است که ارزش یک اثر هنری گاهی بیرون از نگاه خود هنرمند شکل میگیرد.
آیا چرخشهای آسمان با قوانین فیزیک جور درمیآید؟
پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ در نشریهٔ Physics of Fluids منتشر شد، به همین پرسش پرداخت. یونگشیانگ هوانگ و همکارانش، پژوهشگرانی از چین و فرانسه،، چهارده چرخش اصلی آسمان تابلو را بررسی کردند. آنها اندازه و فاصلهٔ ضربههای قلم را با تصویری دیجیتال و پرجزئیات اندازه گرفتند و تغییرات روشنایی رنگها را بهجای انرژی حرکت جریان به کار بردند.
نتیجه این بود که الگوی چرخشهای بزرگ با قانون مقیاسبندی کولموگوروف، یکی از قوانین شناختهشدهٔ جریانهای آشفته، سازگار است. در مقیاسهای کوچکتر، در حد ضربههای قلم، الگو با مقیاسبندی بچلر همخوانی داشت؛ قانونی که پخش ذرات در جریان آشفته را توصیف میکند. هوانگ میگوید این نتیجه از درکی عمیق و شهودی از طبیعت خبر میدهد که شاید از مطالعهٔ حرکت ابرها و جو آمده باشد، یا از حسی ذاتی برای نشاندادن پویایی آسمان.
منابع این پاسخ
«شب پرستاره» چگونه به نیویورک رسید؟
ون گوگ در ۱۸۹۰ درگذشت. طبق اطلاعیهٔ مطبوعاتی موما، «شب پرستاره» تا مدتی پیش از خرید در مجموعهای خصوصی در هلند بود و به همین دلیل با وجود اهمیتش نسبتاً ناشناخته مانده بود. موما آن را از محل میراث لیلی پی. بلیس به دست آورد و از ۳۰ سپتامبر ۱۹۴۱ به نمایش گذاشت. به نوشتهٔ همان اطلاعیه، این نخستین تابلوی ون گوگ بود که وارد مجموعهٔ یک موزهٔ نیویورکی شد.
جمعبندی: «شب پرستاره» حاصل دیدن، به یاد آوردن و دوباره ساختن جهان است؛ تابلویی که خالقش آن را شکست میدانست، اما امروز یکی از شناختهشدهترین تصویرهای آسمان در تاریخ هنر است.
مطالعه مرتبط در هفت: تابلوی «جیغ» مونک؛ هفت پرسش دربارهٔ مشهورترین تصویر اضطراب در جهان
منابع و بازبینی
- MoMA؛ Vincent van Gogh, The Starry Night (1889)
- MoMA (Richard Thomson)؛ Vincent van Gogh, The Starry Night
- Van Gogh Letters؛ نامهٔ ۷۸۲ به تئو ون گوگ (حدود ۱۸ ژوئن ۱۸۸۹)
- Van Gogh Letters؛ نامهٔ ۷۷۷ به تئو ون گوگ (حدود ۲ ژوئن ۱۸۸۹)
- Van Gogh Letters؛ نامهٔ ۸۲۲ به امیل برنار (حدود ۲۰ نوامبر ۱۸۸۹)
- AIP Publishing؛ Beneath the brushstrokes, van Gogh’s sky is alive with real-world physics (۲۰۲۴)
- Physics of Fluids؛ Hidden turbulence in van Gogh’s The Starry Night (۲۰۲۴)
- MoMA Press Release؛ Museum of Modern Art Acquires Important Van Gogh (۱۹۴۱)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…