اولین عکس جهان؟ هفت پرسش دربارهٔ منظرهٔ پنجرهٔ نیپس، قدیمیترین عکس دوربینی باقیمانده
سال ۱۹۵۲، هلموت گرنزهایم، مورخ عکاسی، پس از سالها جستوجو صفحهای فلزی به اندازهٔ یک دفترچه را در دست گرفت که در صندوقی فراموش شده بود. روی آن، اگر نور را درست میتاباندی، سایهٔ کمرنگ چند ساختمان و یک درخت دیده میشد. او بعدها گفت: «سنگ بنای عکاسی را در دستم گرفته بودم.» این صفحه را ژوزف نیسفور نیپس، مخترع فرانسوی، حدود ۱۲۵ سال پیشتر از پنجرهٔ کارگاهش در ملک خانوادگیاش در لوگرا ساخته بود. امروز موزهای که آن را نگه میدارد، آن را قدیمیترین عکس شناختهشدهٔ باقیمانده میداند که با کمک دوربین ساخته شده است. اما این تصویر محو دقیقاً چه نشان میدهد، چگونه ساخته شد، چرا نزدیک به نیم قرن گم بود و چرا موزه دیگر آن را «اولین عکس جهان» نمینامد؟

این صفحهٔ فلزی دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد؟
این تصویر روی صفحهای از جنس پیوتر، آلیاژی فلزی، به ابعاد حدود ۱۶٫۷ در ۲۰٫۳ سانتیمتر ثبت شده است. به نوشتهٔ مرکز هری رنسوم در دانشگاه تگزاس در آستین، نیپس صفحه را کنار پنجرهٔ کارگاهش در طبقهٔ دوم خانهاش در روستای سنلو-دو-وارن، نزدیک شالون-سور-سون در منطقهٔ بورگونی فرانسه، گذاشت. نتیجه، نمایی از حیاط، ساختمانهای جانبی و درختان بیرون پنجره بود.
نیپس برای این تصویر عنوانی نگذاشت؛ او این نوع تصاویر دوربینی را «پوان دو وو» یعنی «منظره» مینامید. نام رایج امروزی آن «منظره از پنجره در لوگرا» است. تصویر بسیار کمرنگ است و فقط زیر نور کنترلشده دیده میشود. به گفتهٔ موزه، این کمرنگی از رنگباختگی در طول زمان نیست، بلکه از نوردهی ناکافی خود نیپس هنگام ساخت آن است.
منابع این پاسخ
نیپس چگونه با «نوشتن با خورشید» تصویر ساخت؟
نیپس روش خود را «هلیوگرافی» یا «نوشتن با خورشید» نامید. به نوشتهٔ مرکز هری رنسوم، او قیر حساس به نور را در روغن اسطوخودوس حل کرد و لایهای نازک از آن را روی صفحهٔ پیوتر صیقلخورده کشید. سپس صفحه را درون «کامرا ابسکورا» گذاشت؛ جعبهای تاریک با یک عدسی که تصویر بیرون را روی سطح پشتی خود میاندازد و پیشتر نقاشان از آن برای طراحی کمک میگرفتند.
پس از نوردهی، نیپس صفحه را با روغن اسطوخودوس شست تا تصویر نهایی آشکار شود. دانشمندان مؤسسهٔ حفاظت گتی در سال ۲۰۰۲ این روش را با بررسی غیرمخرب تأیید کردند. انگیزهٔ نیپس هم کاملاً عملی بود: تقاضا برای تصویرهای ارزان بالا رفته بود و او هم میخواست چاپهای هنری را تکثیر کند و هم صحنههای زندگی واقعی را با دوربین ثبت کند. خودش در دسامبر ۱۸۲۷ نوشت روش هنوز به بهبود نیاز دارد، اما «نخستین گام نامطمئن در مسیری کاملاً تازه» است.
منابع این پاسخ
چرا تاریخ ساخت و زمان نوردهی آن محل اختلاف است؟
در منابع گوناگون، تاریخ ساخت این تصویر گاهی ۱۸۲۶ و گاهی ۱۸۲۷ آمده است. گرنزهایم و اطلاعیهٔ سال ۲۰۰۳ مرکز هری رنسوم سال ۱۸۲۶ را ذکر کرده بودند، اما این مرکز در توضیحات امروزی خود سال ۱۸۲۷ را به کار میبرد. یادداشتی که فرانسیس بائر، دوست انگلیسی نیپس، همان سال ۱۸۲۷ پشت قاب نوشت نیز تاریخ ۱۸۲۷ را دارد.
زمان نوردهی هم قطعی نیست. اطلاعیهٔ ۲۰۰۳ این مرکز نوشته بود ساخت تصویر دستکم هشت ساعت نوردهی لازم داشته است، اما متن کنونی همین مرکز از نوردهی «چندروزه» زیر نور خورشید سخن میگوید. با این اختلاف میان منابع، منصفانهترین پاسخ این است که بگوییم نوردهی دستکم چند ساعت و شاید چند روز طول کشیده است.
منابع این پاسخ
چرا موزه دیگر آن را «اولین عکس جهان» نمینامد؟
در میانهٔ قرن بیستم، گرنزهایم و همسرش آلیسون این صفحه را با عنوان «اولین عکس جهان» به شهرت رساندند. اما مرکز هری رنسوم در سال ۲۰۱۹ عنوان نمایشگاهش را از «نخستین عکس» به «هلیوگراف نیپس» تغییر داد و اکنون آن را «قدیمیترین عکس شناختهشدهٔ باقیمانده که با کمک کامرا ابسکورا ساخته شده» توصیف میکند.
به توضیح موزه، هر واژه حسابشده است. «قدیمیترین» درستتر از «اولین» است، چون عکسهای پیش از آن هم ساخته شده بودند؛ برای نمونه توماس ودجوود در اواخر قرن هجدهم تصویرهایی با نور ساخته بود و نیپس خود در سال ۱۸۱۶ تصاویر دوربینی ناپایدار گرفته بود. «باقیمانده» یعنی نمونههای قدیمیتر از بین رفتهاند. «شناختهشده» یعنی شاید نمونهٔ کهنتری هنوز پیدا نشده باشد. «با دوربین» هم آن را از بیش از بیست صفحه و چاپ دیگر نیپس جدا میکند که بیشترشان رونوشت مستقیم از آثار هنریاند، نه منظرهای از جهان واقعی.
منابع این پاسخ
این عکس چگونه به انگلستان رفت و از یادها رفت؟
در سال ۱۸۲۷، نیپس با این صفحه به انگلستان سفر کرد. به نوشتهٔ خبرنامهٔ انجمن حفاظت آثار غرب آمریکا، او میخواست انجمن سلطنتی لندن را به روشش علاقهمند کند، اما این تلاش ناکام ماند؛ چون حاضر نشد جزئیات روش را فاش کند. فرانسیس بائر، گیاهشناس و میزبان او، که نیپس را به این کار تشویق کرده بود، صفحه را نگه داشت و پشت قاب نوشت: «هلیوگرافی؛ نخستین نتایج بهدستآمده خودبهخود با کنش نور».
نیپس در سال ۱۸۲۹ با لویی داگر، صاحب نمایشگاه مشهور «دیوراما» در پاریس، شریک شد و در سال ۱۸۳۳ درگذشت. داگر کار را ادامه داد و در سال ۱۸۳۹ روش «داگرئوتیپ» را معرفی کرد که شهرت اختراع عکاسی را برای مدتها به نام او ثبت کرد. صفحهٔ نیپس پس از مرگ بائر میان چند مالک خصوصی در بریتانیا دستبهدست شد و پس از آخرین نمایش عمومیاش در سال ۱۸۹۸، بیش از نیم قرن از دیدها پنهان ماند.
منابع این پاسخ
گرنزهایم چگونه آن را یافت و چرا تصویر مشهورش رتوش شده است؟
گرنزهایم سرنخهای مالکان قبلی را دنبال کرد و در سال ۱۹۵۲ صفحه را نزد خانوادهٔ آخرین مالک ثبتشدهاش یافت که آن را در صندوقی فراموش کرده بودند. او اصالتش را تأیید کرد، آن را به مجموعهٔ خود افزود و خبر «کشف دوبارهٔ اولین عکس جهان» را به نشریههایی مانند تایمز لندن و مجلهٔ لایف داد.
اما تکثیر این تصویر بسیار دشوار بود. به نوشتهٔ خود گرنزهایم، تصویر فقط از زاویهای حدود ۳۰ درجه و با نور شدید پهلویی دیده میشد. آزمایشگاه پژوهشی کداک در لندن در مارس ۱۹۵۲ از آن عکسی گرفت که به گفتهٔ او پر از لکه و اعوجاج بود. گرنزهایم نزدیک به دو روز با آبرنگ صدها لکهٔ روشن را پوشاند تا تصویری خواناتر بسازد. نسخهٔ مشهوری که در بسیاری از کتابها و سایتها میبینید همین نسخهٔ رتوششده است. او تأکید کرد قصدش اصلاح عکس کداک بود، نه «بهتر کردن» کار نیپس؛ با این حال خودش پذیرفت که نتیجه فقط تقریبی از اصل است.
منابع این پاسخ
امروز این عکس کجاست و چگونه از آن محافظت میشود؟
مرکز هری رنسوم در سال ۱۹۶۳ این صفحه را همراه کل مجموعهٔ گرنزهایم خرید و آن را در سرسرای ورودی خود به نمایش گذاشت. در سال ۲۰۰۲، مؤسسهٔ حفاظت گتی نخستین بررسی علمی آن را با روشهای غیرمخرب انجام داد. نتیجه نشان داد صفحه از پیوتر است و لایهٔ تصویر از قیر ساخته شده، اما برخلاف انتظار، این لایه یکپارچه نیست و از نقطههای بسیار ریز تشکیل شده است. وضعیت کلی اثر خوب بود و فقط در لبهها خوردگی اندکی دیده شد.
گتی سپس محفظهای فولادی با پوشش شیشهٔ اکریلیک ساخت که صفحه را در گاز نیتروژن و بدون اکسیژن نگه میدارد و حسگرهایش اکسیژن، فشار، رطوبت و دما را ثبت میکنند. به اعلام موزه، این اثر از ۱۵ آوریل تا اوایل ژوئیهٔ ۲۰۲۷ در معرض دید نخواهد بود.
جمعبندی: ارزش این صفحهٔ محو در وضوحش نیست؛ در این است که نشان میدهد اختراع عکاسی ماجرایی چندمرحلهای بود و حتی «اولین» بودن هم به تعریف ما بستگی دارد.
مطالعه مرتبط در هفت: سرقت مونالیزا؛ هفت پرسش دربارهٔ مشهورترین تابلوی جهان
منابع و بازبینی
- Harry Ransom Center؛ The Niépce Heliograph
- Harry Ransom Center؛ اطلاعیهٔ مطبوعاتی همایش At First Light دربارهٔ نخستین عکس (۲۰۰۳)
- Los Angeles Times؛ Scientists Expose Secrets of the First Photograph (۲۰۰۲)
- Smarthistory؛ Joseph Nicéphore Niépce, View from the Window at Le Gras
- Ransom Center Magazine؛ Introducing The Niépce Heliograph (۲۰۱۹)
- WAAC Newsletter؛ The World's First Photograph
- Helmut Gernsheim؛ The 150th Anniversary of Photography (PDF، آرشیو نیپس)
- Ransom Center Magazine؛ The first photograph gets a check-up (۲۰۱۰)
- Getty Conservation Institute؛ Applied Research of Photographic Processes، پروژهٔ نخستین عکس
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…