مکانیسم آنتیکیترا؛ هفت پرسش دربارهٔ کامپیوتر دوهزارسالهای که از دل یک کشتی غرقشده بیرون آمد
سال ۱۹۰۰، گروهی از غواصان اسفنجگیر اهل جزیرهٔ سیمی، به سرپرستی ناخدا دیمیتریوس کونتوس، در آبهای جزیرهٔ کوچک آنتیکیترا در جنوب پلوپونز، به بقایای یک کشتی باری دوران باستان رسیدند. در سالهای ۱۹۰۰ و ۱۹۰۱، با کمک نیروی دریایی سلطنتی یونان، مجسمههای مفرغی و مرمری، ظروف شیشهای و سکهها از کف دریا بیرون آمد؛ نخستین کاوش بزرگ باستانشناسی زیر آب. در میان این گنجینه، تکهای مفرغ زنگزده و چوب پوسیده بود که کسی به آن توجهی نکرد. در سال ۱۹۰۲، در موزهٔ ملی باستانشناسی آتن، چرخدندهای در دل همین تکه دیده شد. امروز آن را قدیمیترین کامپیوتر آنالوگ شناختهشدهٔ جهان مینامند. در این مطلب، با هفت پرسش میبینیم این دستگاه چه بود و چگونه رازهایش آشکار شد.

مکانیسم آنتیکیترا چیست و کجا پیدا شد؟
مکانیسم آنتیکیترا دستگاهی دستی با چرخدندههای مفرغی است که درون جعبهای چوبی قرار داشت و حرکت خورشید، ماه و چرخههای تقویمی را محاسبه و نمایش میداد. این دستگاه را از کشتی غرقشدهای در نزدیکی جزیرهٔ آنتیکیترا، میان کرت و پلوپونز، بیرون آوردند.
به نوشتهٔ موزهٔ ملی باستانشناسی آتن، این کشتی حدود ۶۰ تا ۵۰ سال پیش از میلاد غرق شده است، اما بار آن متعلق به قرن چهارم تا قرن اول پیش از میلاد بود. از دستگاه امروز ۸۲ قطعه باقی مانده است. پژوهشگران برآورد میکنند این قطعهها فقط حدود یکسوم دستگاه اصلی باشند. همهٔ این قطعهها در موزهٔ ملی باستانشناسی آتن نگهداری میشوند.
منابع این پاسخ
- National Archaeological Museum؛ The Antikythera Shipwreck، the ship، the treasures، the Mechanism
- Antikythera Mechanism Research Project؛ The Mechanism at the National Archaeological Museum
- Scientific Reports؛ A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism (2021)
- Hellenic Ministry of Culture، Odysseus؛ The Antikythera mechanism
چه کسی فهمید درون این تکهسنگ چرخدنده پنهان است؟
تا مدتی پس از انتقال اشیا به موزه، توجه کارکنان بیشتر به مجسمهها بود. در سال ۱۹۰۲، والریوس استائیس، باستانشناس یونانی، چرخدندهای را در یکی از این تکهها دید. پس از او، آلبرت رم، زبانشناس آلمانی، در سالهای ۱۹۰۵ و ۱۹۰۶ یادداشتهایی نوشت و از ایدهٔ یک «پلانتاریوم» یا نمایشگر سیارهها سخن گفت.
جدیترین گام را درک دسولا پرایس، مورخ علم دانشگاه ییل، برداشت. او همراه با شارالامبوس کاراکالوس، فیزیکدان یونانی، از قطعهها با پرتو ایکس و پرتو گاما تصویربرداری کرد و در سال ۱۹۷۴ کتاب «چرخدندههایی از یونانیان» را منتشر کرد. پرایس این دستگاه را «کامپیوتر تقویمی» نامید. بعدها مایکل رایت، مهندس مکانیک، نخستین مدل عملی از نمایشگر سیارهها را ساخت.
منابع این پاسخ
پرتو ایکس در سال ۲۰۰۵ چه چیزی را آشکار کرد؟
در سال ۲۰۰۵، گروهی بریتانیایی و یونانی با دستگاهی ویژه برای توموگرافی پرتو ایکس و روشی برای ثبت جزئیات سطح، به نام نگاشت بافت چندجملهای، به داخل قطعهها نگاه کردند. به این ترتیب، شمار نوشتههای خواندهشده روی دستگاه دو برابر شد و چگونگی کار چرخدندهها بازسازی شد.
تصاویر نشان دادند که از دستگاه ۳۰ چرخدندهٔ مفرغی باقی مانده است که ۲۷ عدد از آنها در بزرگترین قطعه قرار دارند. این دستگاه بر پایهٔ چرخههای حسابی بابلی، خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی را پیشبینی میکرد. شگفتانگیزتر اینکه نظریهٔ هیپارخوس دربارهٔ حرکت نامنظم ماه، یعنی تندتر و کندتر شدن آن در آسمان، با سازوکار ظریفی از «پین و شیار» در چرخدندهها پیاده شده بود. مقالهٔ مجلهٔ نیچر این دستگاه را از نظر فنی پیچیدهتر از هر وسیلهٔ شناختهشده تا دستکم هزار سال پس از آن میداند.
منابع این پاسخ
صفحهٔ جلوی دستگاه چه چیزی را نشان میداد؟
روی صفحهٔ جلو، دو حلقهٔ هممرکز قرار داشت: حلقهٔ داخلی با دوازده برج دایرةالبروج و حلقهٔ بیرونی با نام ماههای مصری که به یونانی نوشته شده بودند. با چرخاندن یک دستهٔ کوچک، که امروز از بین رفته است، همهٔ چرخدندهها با هم میچرخیدند.
عقربهای جای ماه را میان برجها نشان میداد. کرهای کوچک، با قطری حدود شش میلیمتر و نیمهای سیاه و نیمهای سفید، میچرخید و اهلهٔ ماه را از ماه نو تا ماه کامل نمایش میداد. نوشتههای روی درِ پشتی، که نقش «دفترچهٔ راهنما» را داشتند، از نمایشی حلقهای برای خورشید و پنج سیارهٔ شناختهشده در دوران باستان خبر میدهند. در این نمایش، سیارهها با «کرههای کوچک» و خورشید با «کرهٔ کوچک طلایی» مشخص شده بودند. با این حال، چرخدندههای بخش سیارهها باقی نماندهاند.
منابع این پاسخ
صفحهٔ پشتی چگونه ماهگرفتگی و بازیهای المپیک را پیشبینی میکرد؟
پشت دستگاه دو صفحهٔ بزرگ مارپیچی داشت. صفحهٔ بالایی، تقویمی ۱۹ساله بر پایهٔ چرخهٔ متونی بود؛ ۲۳۵ ماه قمری که تقریباً با ۱۹ سال خورشیدی برابر است. این صفحه به شکل مارپیچی پنجدوری ساخته شده بود. پژوهش سال ۲۰۰۸ هر ۱۲ نام ماه را روی آن خواند و نشان داد این نامها برخلاف انتظار، کورینتی هستند.
صفحهٔ پایینی، مارپیچی چهاردوری با ۲۲۳ ماه قمری بر پایهٔ چرخهٔ ساروس بود. نشانههای کوچکی در خانههای آن، زمان پیشبینیشدهٔ گرفتگیها را مشخص میکردند. یک صفحهٔ کوچکتر، به نام اگزلیگموس، اصلاح لازم برای زمان این پیشبینیها را نشان میداد. صفحهٔ کوچک دیگری هم چرخهٔ چهارسالهٔ بازیهای سراسری یونان، از جمله المپیک، را دنبال میکرد. به این ترتیب، چرخههای آسمانی و آیینهای انسانی روی یک دستگاه کنار هم قرار گرفته بودند.
منابع این پاسخ
مدل سال ۲۰۲۱ دربارهٔ سیارهها چه گفت؟
بزرگترین پرسش باقیمانده، شیوهٔ نمایش سیارهها در صفحهٔ جلو بود. در سال ۲۰۱۶، در نوشتههای درِ جلو دو عدد خوانده شد: ۴۶۲ در بخش زهره و ۴۴۲ در بخش زحل. این اعداد به دورههایی بسیار دقیق اشاره داشتند: ۲۸۹ چرخهٔ سینودیک زهره در ۴۶۲ سال و ۴۲۷ چرخهٔ سینودیک زحل در ۴۴۲ سال.
در سال ۲۰۲۱، گروه تونی فریت در یونیورسیتی کالج لندن مدلی منتشر کرد که با همهٔ شواهد موجود سازگار بود. در این مدل، حلقههای تودرتو برای ماه، عطارد، زهره، خورشید، مریخ، مشتری و زحل وجود دارد و کل دستگاه به ۶۹ چرخدنده میرسد. به گفتهٔ پژوهشگران، سازندهٔ دستگاه چرخههای نجوم بابلی را با روشهای ریاضی آکادمی افلاطون ترکیب کرده است. البته خود پژوهشگران تأکید میکنند که چون بخش زیادی از دستگاه از دست رفته، مدل آنها نسخهٔ دقیق دستگاه اصلی نیست.
منابع این پاسخ
چه کسی آن را ساخت و چرا هنوز اهمیت دارد؟
نام سازنده معلوم نیست. چون نام ماهها کورینتی است، پژوهشگران مستعمرههای کورینت در شمالغرب یونان یا سیراکوز را محتمل میدانند؛ سیراکوز زادگاه ارشمیدس بود. زمان ساخت هم قطعی نیست: مقالهٔ ۲۰۰۶ نیچر آن را حدود پایان قرن دوم پیش از میلاد میداند و وزارت فرهنگ یونان حدود سال ۸۰ پیش از میلاد را ذکر میکند.
اهمیت این دستگاه در این است که نخستین وسیلهٔ شناختهشدهای است که پیشبینیهای یک نظریهٔ علمی را به حرکت مکانیکی تبدیل میکرد.
جمعبندی: مکانیسم آنتیکیترا نشان میدهد که دانش نجوم و مهندسی یونان باستان بسیار پیشرفتهتر از تصور ما بود.
مطالعه مرتبط در هفت: نخستین باگ کامپیوتر؛ هفت پرسش از شبپرهٔ هاروارد تا انفجار آریان ۵
منابع این پاسخ
- Nature؛ Calendars with Olympiad display and eclipse prediction on the Antikythera Mechanism (2008)
- Nature؛ Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism (2006)
- Hellenic Ministry of Culture، Odysseus؛ The Antikythera mechanism
- Scientific Reports؛ A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism (2021)
منابع و بازبینی
- National Archaeological Museum؛ The Antikythera Shipwreck، the ship، the treasures، the Mechanism
- Antikythera Mechanism Research Project؛ The Mechanism at the National Archaeological Museum
- Scientific Reports؛ A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism (2021)
- Hellenic Ministry of Culture، Odysseus؛ The Antikythera mechanism
- Transactions of the American Philosophical Society؛ Derek de Solla Price، Gears from the Greeks (1974)
- Wikipedia؛ Antikythera mechanism
- Nature؛ Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism (2006)
- Nature؛ Calendars with Olympiad display and eclipse prediction on the Antikythera Mechanism (2008)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…