آذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر است
روی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت کتاب رکوردهای گینس، او تنها انسانی است که هفت بار آذرخش به او زده و زنده مانده است. نخستین بار در سال ۱۹۴۲ ناخن شست پایش را از دست داد؛ در ۱۹۶۹ ابروهایش سوخت، در ۱۹۷۰ شانهٔ چپش، در ۱۹۷۲ موهایش آتش گرفت، در ۱۹۷۳ دوباره موهایش سوخت و پاهایش هم آسیب دید، در ۱۹۷۶ مچ پایش زخمی شد و آخرین بار در ژوئن ۱۹۷۷ سینه و شکمش سوخت. داستان سالیوان شگفتانگیز است، اما پرسشهای جدیتری پیش میکشد: این جرقهٔ غولآسا چگونه ساخته میشود، چرا رعد دارد، کجا بیشتر فرود میآید و چطور میتوان از آن در امان ماند؟ در هفت پرسش، از درون ابر طوفانی تا رکوردهای ماهوارهای و قواعد سادهای که جان آدمها را نجات میدهد، آذرخش را بهتر میشناسیم.

آذرخش دقیقاً چیست؟
به تعریف آزمایشگاه ملی طوفانهای شدید آمریکا (NSSL)، آذرخش یا صاعقه یک جرقهٔ الکتریکی غولآسا در جو است که میان ابرها، هوا یا زمین میجهد. در ابتدا هوا مثل یک عایق، بارهای مثبت و منفی را از هم جدا نگه میدارد. وقتی بارهای مخالف به اندازهٔ کافی انباشته شوند، این عایق «میشکند» و الکتریسیته در یک لحظه تخلیه میشود.
این تخلیه دو شکل اصلی دارد: آذرخش درونابری که میان بخشهای مختلف یک ابر رخ میدهد و آذرخش ابر به زمین که همان چیزی است که بیشتر از آن میترسیم. پس از هر درخشش، بارها موقتاً متعادل میشوند تا دوباره انباشته شوند.
آذرخش فقط ویژهٔ توفانهای تابستانی نیست. NSSL مینویسد این پدیده در فوران آتشفشانها، آتشسوزیهای بسیار شدید جنگل، توفانهای سنگین برف و توفندهای بزرگ هم دیده شده است.
ابر طوفانی چگونه باردار میشود؟
شاید عجیب باشد، اما دانشمندان هنوز دربارهٔ جزئیات دقیق این فرایند بحث میکنند. به گفتهٔ NSSL، شرایط لازم را میشناسیم، اما اینکه ابر دقیقاً چگونه بار میسازد هنوز کاملاً روشن نیست.
نظریهٔ رایج بر گویچههای یخی نرم یا «گراپل» تکیه دارد؛ ذرههایی به قطر حدود یکچهارم میلیمتر تا چند میلیمتر که با جذب قطرههای ابرسردشده بزرگ میشوند. وقتی این گویچهها با بلورهای ریزتر یخ برخورد میکنند و از هم جدا میشوند، یکی بار مثبت و دیگری بار منفی میگیرد. جریانهای بالارو، بلورهای سبکتر را بالا میبرند و گویچههای سنگینتر پایینتر میمانند.
نتیجه، به گفتهٔ NSSL، معمولاً این است که بار منفی در میانهٔ ابر و بار مثبت در بخش بالایی آن جمع میشود و اغلب یک ناحیهٔ کوچک مثبت هم در پایین شکل میگیرد. پژوهشگران برای آزمودن این مدل حتی بالنهای مجهز به ابزار را به درون توفان فرستادهاند.
چرا آذرخش رعد دارد و چطور فاصلهاش را تخمین بزنیم؟
رعد صدای خودِ آذرخش است. به نوشتهٔ NSSL، انرژی کانال آذرخش هوا را در لحظه تا حدود ۵۰ هزار درجهٔ فارنهایت (نزدیک به ۲۸ هزار درجهٔ سلسیوس) داغ میکند؛ بسیار داغتر از سطح خورشید. این گرمای ناگهانی هوا را با انفجار به بیرون میراند و موج ضربهای میسازد که پس از چند متر به صدای رعد تبدیل میشود.
رعد تا حدود ۲۵ مایل (نزدیک ۴۰ کیلومتر) دورتر شنیده میشود. نزدیکِ آذرخش صدایی پارهشونده و تیز میشنوید و از دور، غرشی بم و طولانی؛ چون هوا بسامدهای بالا را زودتر جذب میکند.
یک ترفند کاربردی: نور تقریباً یک میلیون بار سریعتر از صدا حرکت میکند. از لحظهٔ دیدن درخشش تا شنیدن رعد ثانیه بشمارید و عدد را بر ۳ تقسیم کنید؛ حاصل، فاصلهٔ تقریبی آذرخش به کیلومتر است. مثلاً ۹ ثانیه یعنی حدود ۳ کیلومتر.
آذرخش کجا فرود میآید و آیا دو بار به یک جا میزند؟
به گفتهٔ NSSL، تقریباً همهٔ آذرخشها درون ابر آغاز میشوند. اگر قرار باشد به زمین برسد، کانالی رو به پایین پیش میرود. وقتی این کانال به فاصلهٔ حدود صد یارد (نزدیک ۹۰ متر) از زمین میرسد، درختها، بوتهها و ساختمانها جرقههایی به سوی آن میفرستند و نخستین جرقهای که به آن وصل شود، مسیر جریان عظیم را میسازد.
به همین دلیل اجسام بلند، نوکتیز و تنها بیشتر هدف قرار میگیرند. سرویس ملی هواشناسی آمریکا افسانهٔ «آذرخش هرگز دو بار به یک جا نمیزند» را رد میکند: ساختمان امپایر استیت در نیویورک بهطور میانگین سالی ۲۳ بار آذرخش میخورد.
یک باور غلط رایج دیگر این است که فلز آذرخش را جذب میکند. به گفتهٔ همین نهاد، وجود فلز یا گوشی و ساعت روی بدن تأثیری بر محل برخورد ندارد؛ اما فلز جریان را هدایت میکند، پس هنگام توفان باید از نردهها و سکوهای فلزی دور ماند.
منابع این پاسخ
پرآذرخشترین نقطهٔ زمین کجاست؟
پاسخ شاید غافلگیرتان کند: یک دریاچه، آن هم در شب. پژوهشگران با بررسی ۱۶ سال دادههای حسگر آذرخش ماهوارهٔ TRMM ناسا نشان دادند که دریاچهٔ ماراکایبو در شمالغرب ونزوئلا رکورددار است؛ با میانگین حدود ۲۳۳ آذرخش در هر کیلومتر مربع در سال.
این دریاچه، بزرگترین دریاچهٔ آمریکای جنوبی، در درهای میان رشتهکوههای آند قرار دارد. به گفتهٔ ناسا، شبها نسیم کوهستان روی آب گرم و مرطوب دریاچه به هم میرسد و بهطور میانگین در ۲۹۷ شب از سال توفان میسازد. انجمن هواشناسی آمریکا مینویسد این آذرخشها چنان پیوستهاند که دریانوردان کارائیب در دوران استعمار از آنها مثل فانوس دریایی استفاده میکردند.
رتبهٔ دوم به کابارهٔ کنگو با ۲۰۵ آذرخش میرسد. در مقیاس جهانی، به نوشتهٔ انجمن هواشناسی آمریکا و بر پایهٔ پژوهشهای اخیر، زمین بهطور میانگین ثانیهای حدود ۴۶ آذرخش و سالانه نزدیک به ۱٫۴ میلیارد آذرخش را تجربه میکند.
منابع این پاسخ
بلندترین آذرخش ثبتشده چقدر طول داشت؟
در ژوئیهٔ ۲۰۲۵، سازمان جهانی هواشناسی (WMO) رکورد تازهای را تأیید کرد: یک «اَبَرآذرخش» به طول ۸۲۹ کیلومتر (با خطای ۸ کیلومتر) که بامداد ۲۲ اکتبر ۲۰۱۷ از شرق تگزاس تا نزدیکی کانزاسسیتی امتداد یافت؛ تقریباً فاصلهٔ پاریس تا ونیز.
نکتهٔ جالب این است که این آذرخش در تحلیل اولیه دیده نشده بود. به نوشتهٔ مقالهٔ BAMS، بازپردازش دادههای حسگر آذرخش ماهوارهٔ GOES-16 در سال ۲۰۲۴ آن را آشکار کرد. رکورد قبلی ۷۶۸ کیلومتر بود و در آوریل ۲۰۲۰ در جنوب آمریکا ثبت شده بود. رکورد طولانیترین مدت هم به آذرخشی بر فراز آرژانتین و اروگوئه در ژوئن ۲۰۲۰ میرسد: حدود ۱۷٫۱ ثانیه.
این رکوردها فقط جنبهٔ سرگرمی ندارند. پژوهشگران هشدار میدهند چنین آذرخشهایی گاهی بسیار دور از مرکز توفان و حتی بیش از نیم ساعت پس از آخرین رعد محلی به زمین میزنند؛ خطری که برای هوانوردی و آتشسوزی جنگلها اهمیت دارد.
منابع این پاسخ
آذرخش چگونه به انسان آسیب میزند و چطور ایمن بمانیم؟
به گفتهٔ سرویس ملی هواشناسی آمریکا، اصابت مستقیم رایجترین راه آسیب نیست؛ جریان زمینی که از محل برخورد در سطح زمین پخش میشود، بیشترین مرگ و جراحت را رقم میزند. پناه بردن زیر درخت هم دومین علت تلفات است. تنها حدود ۱۰ درصد آسیبدیدگان جان میبازند، اما بسیاری از بازماندگان آسیب ماندگار میبینند. بدن مصدوم بار الکتریکی نگه نمیدارد؛ لمس و احیای او بیخطر است.
قاعدهٔ طلایی: «وقتی رعد میغرد، به داخل برو». ساختمان محکم یا خودروی سقفدار امن است؛ سایهبان، آلونک کوچک و خودروی روباز نه. در خانه از وسایل برقی سیمدار و لولهکشی دوری کنید و تا ۳۰ دقیقه پس از آخرین رعد بیرون نروید.
جمعبندی: آذرخش زیباست، اما شناختن آن ترس را به احتیاط هوشمندانه تبدیل میکند.
مطالعه مرتبط در هفت: شفق قطبی چگونه شکل میگیرد؟ هفت پرسش از طوفان خورشیدی تا رنگهای آسمان شب
منابع و بازبینی
- آزمایشگاه ملی طوفانهای شدید آمریکا (NSSL)؛ Severe Weather 101: Lightning Basics
- سرویس ملی هواشناسی آمریکا؛ Lightning Myths and Facts
- ناسا؛ Earth's New Lightning Capital Revealed
- انجمن هواشناسی آمریکا، ۲۰۱۶؛ Scientists Locate World's Top Lightning Hotspot
- سازمان جهانی هواشناسی، ۲۰۲۵؛ WMO certifies megaflash lightning record in USA
- پترسون و همکاران، BAMS، ۲۰۲۵؛ A New WMO-Certified Single Megaflash Lightning Record Distance
- سرویس ملی هواشناسی آمریکا؛ Five Ways Lightning Strikes People
- سرویس ملی هواشناسی آمریکا؛ How Dangerous is Lightning?
- سرویس ملی هواشناسی آمریکا؛ Overview: Lightning Safety
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۵ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقهزنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکنداکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران…