پلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکند
سال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از استرالیا رسیده بود در یک دست گرفته بود و قیچی را در دست دیگر. این جانور خز داشت، پاهای پردهدار و دمی پهن، و روی سرش منقاری درست مثل منقار اردک. جانوران قلابی که از دوختن اندام چند جانور به هم ساخته میشدند، برای طبیعیدانان اروپایی ناآشنا نبودند. شاو به دنبال درز و بخیهای بود که منقار را به بدن وصل کرده باشد. چیزی پیدا نکرد. آن جانور پلاتیپوس بود و دو قرن بعد هنوز هم زیستشناسان را شگفتزده میکند: پستانداری که تخم میگذارد، دندان و نوک پستان ندارد، نرهایش زهر دارند و در تاریکی آب، برقِ بدن طعمه را حس میکند. در هفت پرسش میبینیم این جانور عجیب چیست و چه چیزی دربارهٔ تاریخ پستانداران، از جمله خود ما، به ما میآموزد.

پلاتیپوس چه جانوری است و کجا زندگی میکند؟
پلاتیپوس یا «نوکاردکی» با نام علمی Ornithorhynchus anatinus پستانداری نیمهآبزی و بومی استرالیاست. به نوشتهٔ موزهٔ استرالیا، او همراه با خارپشتهای مورچهخوار (اکیدناها) در راستهٔ جداگانهای به نام تکسوراخیان قرار میگیرد؛ تنها پستاندارانی که تخم میگذارند.
بدنی کشیده، دمی پهن برای ذخیرهٔ چربی و خزی انبوه و ضدآب دارد. نرها معمولاً ۴۰ تا ۶۳ سانتیمتر و ۰٫۸ تا ۳ کیلوگرم و مادهها کوچکترند. با پاهای جلوییِ پردهدار شنا میکند و پاهای عقب را مثل سکان به کار میبرد.
زیستگاهش رودها و نهرهای آب شیرین شرق استرالیا، از جنگلهای بارانی شمال کوئینزلند تا ارتفاعات سرد تاسمانی است. بیشتر در شفق و شب فعال است و روز را در لانهای کوتاه در دیوارهٔ رود میگذراند.
منابع این پاسخ
چرا دانشمندان اروپایی نخست پلاتیپوس را جعلی میپنداشتند؟
وقتی پوست و طرحی از این جانور به اروپا رسید، به گفتهٔ موزهٔ تاریخ طبیعی لندن برخی گمان کردند با یک تاکسیدرمی ساختگی روبهرو هستند: منقار اردکی که به بدن جانوری شبیه موشکور دوخته شده است.
جورج شاو در توصیف علمی ۱۷۹۹ خود نوشت این جانور «شباهت کامل منقار یک اردک را دارد که بر سر چارپایی پیوند خورده» و در نگاه اول «طبیعتاً گمانِ آمادهسازی فریبکارانه» را برمیانگیزد. به گفتهٔ موزههای ویکتوریا، جای برشهایی که شاو برای یافتن بخیه دور منقار زد، هنوز روی همان نمونه در لندن دیده میشود.
نام هم دردسر داشت. شاو آن را Platypus anatinus یعنی «اردکِ پاپهن» نامید، اما Platypus پیشتر نام سردهای از سوسکها بود. سرانجام نام Ornithorhynchus anatinus یعنی «پرندهپوزهٔ اردکمانند» پذیرفته شد.
منابع این پاسخ
پستانداری که تخم میگذارد چگونه به بچهاش شیر میدهد؟
به نوشتهٔ موزهٔ استرالیا، مادهٔ پلاتیپوس پس از جفتگیری لانهای طولانی و پیچیده در دیوارهٔ رود میکند و حدود ۲۱ روز بعد معمولاً دو تخم (یک تا سه) میگذارد. تخمها را حدود ده روز در حالی که چنبره زده، با دمش به شکم میفشارد تا گرم بمانند.
پس از بیرون آمدن نوزادها، شیر شروع میشود؛ اما پلاتیپوس نوک پستان ندارد. شیر از دو ناحیهٔ پوشیده از خز روی شکم مادر تراوش میکند و نوزادها آن را از روی پوست میمکند. دوران شیرخوارگی سه تا چهار ماه طول میکشد.
دانشگاه کپنهاگ گزارش میدهد که پلاتیپوس هنوز یکی از سه ژن ویتلوژنین را، که در مرغ برای ساختن زردهٔ تخم به کار میرود، نگه داشته است؛ انسان هر سه را از دست داده. همین یک ژن، تخمگذاری او را ممکن میکند.
منابع این پاسخ
پلاتیپوس با چشمان بسته چگونه شکار میکند؟
پلاتیپوس زیر آب چشمها، گوشها و سوراخهای بینیاش را میبندد. پس چطور در تاریکی شب، لارو حشرات و میگوهای ریز را پیدا میکند؟ پاسخ در منقار اوست؛ منقاری که پوستش پر از حسگرهای فشار و برق است.
به نوشتهٔ جان پتیگرو در مجلهٔ Journal of Experimental Biology، روی منقار حدود ۴۰ هزار گیرندهٔ برقی و حدود ۶۰ هزار گیرندهٔ لمسی وجود دارد. ماهیچههای طعمه هنگام حرکت میدانهای الکتریکی بسیار ضعیفی میسازند که گیرندههای برقی آن را حس میکنند و گیرندههای لمسی موج فشار آب را. مغز با مقایسهٔ این دو، جهت و فاصلهٔ طعمه را تخمین میزند.
موزهٔ استرالیا میافزاید هر غوص ۳۰ تا ۱۴۰ ثانیه طول میکشد. شکار در کیسههای گونه انبار میشود و روی آب با صفحههای شاخی جویده میشود، چون بالغها دندان ندارند.
منابع این پاسخ
نیش زهری پلاتیپوس چقدر خطرناک است؟
پلاتیپوس از معدود پستانداران زهری جهان است، اما زهرش در دندان نیست. به نوشتهٔ موزهٔ استرالیا، نرها روی مچ هر پای عقب یک خار تیز حدود ۱۲ میلیمتری دارند که با مجرایی بلند به غدهای زهری در ران وصل است. این غده بهویژه در فصل جفتگیری زهر بیشتری میسازد.
برای انسان کشنده نیست، اما دردش در گزارشها «طاقتفرسا» توصیف شده است. تورم بهسرعت در عضو آسیبدیده پخش میشود و ممکن است حساسیت شدید به درد تا روزها یا حتی ماهها باقی بماند.
توصیهٔ کاربردی موزهٔ استرالیا روشن است: اگر ناچار شدید پلاتیپوس آسیبدیدهای را جابهجا کنید، آن را از نیمهٔ انتهایی دم بگیرید تا از خار در امان بمانید. پژوهشگران دانشگاه ملبورن نیز گزارش دادهاند زهر او ترکیبهایی تازه با کارکرد هنوز ناشناخته دارد.
منابع این پاسخ
ژنوم پلاتیپوس چه رازهایی را دربارهٔ پستانداران فاش کرد؟
در سال ۲۰۲۱ گروهی بینالمللی به سرپرستی چی ژو در مجلهٔ Nature ژنومی تقریباً کامل از پلاتیپوس و اکیدنا منتشر کرد. چون تکسوراخیان دورترین خویشاوندان زندهٔ دیگر پستانداران هستند، ژنوم آنها پنجرهای به نیای مشترک همهٔ ماست.
چند یافتهٔ مهم:
- ده کروموزوم جنسی: به جای جفت XY، پنج X و پنج Y دارد که به احتمال زیاد از یک آرایش حلقهای کهن پدید آمدهاند.
- دندانهای از دسترفته: چهار ژن از هشت ژن رشد دندان را ندارد؛ به گفتهٔ دانشگاه کپنهاگ این از دست رفتن حدود ۱۲۰ میلیون سال پیش رخ داده است.
- معدهٔ ساده: بسیاری از ژنهای مربوط به کار معده از میان رفتهاند و این فقدان در اکیدنا هم دیده میشود.
- شیر کهنتر از زایمان زنده: ژنهای پروتئین شیر (کازئین) را دارد؛ یعنی شیردهی پیش از جدایی شاخهها در نیای مشترک پستانداران پدید آمده بود.
منابع این پاسخ
آیا پلاتیپوس در خطر است و آیندهاش به چه بستگی دارد؟
پلاتیپوس در همهٔ ایالتهای محل زندگیاش قانوناً حفاظت میشود و در فهرست سرخ IUCN در ردهٔ «نزدیک به تهدید» قرار دارد. به نوشتهٔ موزهٔ استرالیا، این جانور در سرزمین اصلی استرالیای جنوبی منقرض شده و آنجا فقط جمعیتی معرفیشده در جزیرهٔ کانگورو دارد. آیندهٔ او به سلامت رودها بستگی دارد: کرانههای خاکی برای لانه، پوشش گیاهی بومی و بستر سنگریزهای پر از بیمهرگان.
شواهد فسیلی، از جمله آروارهای ۱۱۰ میلیونساله، نشان میدهد خویشاوندانش از دوران دایناسورها در استرالیا بودهاند. پلاتیپوس امروزی از نیاکانش تخصصیافتهتر است؛ و به هشدار موزه، همین تخصص یعنی جایگاه کنونیاش را نباید تضمینشده دانست.
جمعبندی: پلاتیپوس جعل نبود؛ سندی زنده از مسیری است که پستانداران از تخمگذاری به شیردهی پیمودند.
مطالعه مرتبط در هفت: آکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازد
منابع این پاسخ
منابع و بازبینی
- موزهٔ استرالیا؛ Platypus
- موزهٔ تاریخ طبیعی لندن؛ The platypus puzzle
- موزههای ویکتوریا؛ A glimpse into the past, to enlighten the future of biodiversity on Earth
- دانشگاه کپنهاگ؛ How Earth’s oddest mammal got to be so bizarre
- پتیگرو، Journal of Experimental Biology، ۱۹۹۹؛ Electroreception in monotremes
- دانشگاه ملبورن؛ Delving into the DNA of our iconic platypus and echidna
- ژو و همکاران، Nature، ۲۰۲۱؛ Platypus and echidna genomes reveal mammalian biology and evolution
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۲ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۵ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقهزنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکنداکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران…