برج ایفل؛ هفت پرسش دربارهٔ برجی که قرار بود بیست سال بعد برچیده شود
روز ۳۱ مارس ۱۸۸۹ ساخت برجی آهنی در پاریس به پایان رسید و گوستاو ایفل، سازندهٔ آن، روی سکوی باریک بالای برج نشان لژیون دونور را دریافت کرد. تنها دو سال پیشتر، گروهی از نامدارترین نویسندگان و هنرمندان فرانسه در روزنامهٔ «لو تان» همین برج را «بیفایده و هیولاوار» خوانده بودند و از «سایهٔ نفرتانگیز» آن بر پاریس نالیده بودند. برج قرار بود فقط بیست سال بماند؛ اما امروز یکی از شناختهشدهترین بناهای جهان است و هر سال حدود ۶٫۵ میلیون نفر از آن بازدید میکنند. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم برج ایفل چگونه طراحی و ساخته شد، چرا با آن مخالفت کردند، چگونه نجات یافت و چرا هنوز سر پاست.

برج ایفل چرا و به دست چه کسانی ساخته شد؟
فرانسه برای نمایشگاه جهانی ۱۸۸۹ پاریس، که با صدمین سالگرد انقلاب فرانسه همزمان بود، مسابقهای اعلام کرد: امکان ساخت برجی آهنی با پایهٔ مربع ۱۲۵ متری و ارتفاع ۳۰۰ متر در میدان شان دو مارس بررسی شود. از میان ۱۰۷ طرح، طرح شرکت گوستاو ایفل برنده شد و برج پس از تکمیل، دروازهٔ ورودی نمایشگاه بود.
نکتهٔ کمتر شنیدهشده این است که ایدهٔ اولیه از خود ایفل نبود. دو مهندس ارشد شرکتش، موریس کوشلن و امیل نوگیه، در ژوئن ۱۸۸۴ طرح دکلی بلند با چهار پایهٔ مشبک را کشیدند که در بالا به هم میرسند. معمار استفن سووستر ظاهر آن را آراست و طاقهای بزرگ پایین برج از پیشنهادهای او باقی ماند. ایفل در سپتامبر ۱۸۸۴ برای این پیکربندی حق ثبت اختراع گرفت.
منابع این پاسخ
چگونه برجی ۳۰۰ متری در حدود دو سال ساخته شد؟
کار در ۲۶ ژانویهٔ ۱۸۸۷ آغاز شد و برج در ۳۱ مارس ۱۸۸۹، یعنی پس از ۲ سال، ۲ ماه و ۵ روز، کامل شد. راز این سرعت، پیشساخت بود: ۱۸٬۰۳۸ قطعهٔ فلزی در کارخانهٔ ایفل در لوالوا-پره با دقت یکدهم میلیمتر طراحی و به بخشهایی حدود پنج متری تبدیل شدند.
قطعات با ۲٫۵ میلیون پرچ به هم وصل شدند. برای هر پرچ داغ، گروهی چهارنفره لازم بود: یکی آن را داغ میکرد، یکی نگه میداشت، یکی سرش را شکل میداد و نفر چهارم با پتک میکوبید. پرچ هنگام سرد شدن جمع میشد و اتصال را محکم میکرد.
- کارگران در محل: ۱۵۰ تا ۳۰۰ نفر
- وزن اسکلت فلزی: ۷٬۳۰۰ تن
- پیها: بتنی، روی لایهای از شن متراکم؛ در سمت رود سن با محفظههای فلزی و هوای فشرده
منابع این پاسخ
چرا هنرمندان پاریس با برج مخالف بودند؟
در ۱۴ فوریهٔ ۱۸۸۷، چند هفته پس از آغاز ساخت، روزنامهٔ «لو تان» نامهای با عنوان «اعتراض به برج آقای ایفل» منتشر کرد. امضاکنندگان از نامداران زمانه بودند؛ از جمله گی دو موپاسان، آهنگساز شارل گونو، الکساندر دوما پسر و شارل گارنیه، معمار اپرای پاریس. آنها برج را «بیفایده و هیولاوار» و مانند «دودکش سیاه غولآسای کارخانه» توصیف کردند. پل ورلن آن را «اسکلت ناقوسخانه» نامید.
ایفل در همان روزنامه پاسخ داد که مهندسان هم به زیبایی میاندیشند و «شرایط واقعی استحکام همیشه با شرایط پنهان زیبایی هماهنگ است». داوری نهایی را مردم کردند: در نمایشگاه ۱۸۸۹ حدود دو میلیون نفر از برج بازدید کردند و بسیاری از منتقدان ساکت شدند.
شکل خمیدهٔ برج چه ربطی به باد دارد؟
منحنی چهار پایهٔ برج تزئینی نیست؛ به گفتهٔ وبسایت رسمی برج، این انحنا بهصورت ریاضی محاسبه شد تا برج بیشترین مقاومت را در برابر باد داشته باشد. ایفل خودش توضیح داده بود که خط مماس بر لبههای پایهها از نقطهای میگذرد که برآیند نیروی باد بر بخش بالایی برج از آن عبور میکند؛ گویی پایهها را خودِ باد شکل داده است.
تجربهٔ شرکت ایفل در ساخت پلهای فلزی بلند هم در این طراحی مؤثر بود. ساختار مشبک برج، سطحی را که در برابر باد قرار میگیرد کم میکند. در مقابل، بریتانیکا یادآوری میکند که چهار طاق نیمدایرهای پایین برج نقش سازهای ندارند و صرفاً زیباییشناختیاند.
شکل منحنی پایهها یک پیامد عملی هم داشت: آسانسورها باید در مسیری خمیده بالا میرفتند.
منابع این پاسخ
برج ایفل چگونه از برچیده شدن نجات یافت؟
ایفل فقط امتیازی ۲۰ساله برای استفاده از زمین برج داشت و آیندهٔ آن پس از ۱۹۰۹ به تصمیم شورای شهر پاریس بستگی داشت. او برای اثبات سودمندی برج، آن را به آزمایشگاه تبدیل کرد: یک ایستگاه هواشناسی در بالای برج راه انداخت، یک آونگ فوکوی بزرگ و یک فشارسنج جیوهای ۳۰۰ متری در آن نصب شد، و از ۱۹۰۳ تا ۱۹۰۵ با سیمی کشیدهشده از طبقهٔ دوم تا زمین، اثر باد بر اجسام گوناگون را آزمود.
اما نجاتدهندهٔ اصلی رادیو بود. برج در ۱۹۰۳ ایستگاه رادیویی نظامی شد و در ۱۹۲۵ نخستین برنامهٔ عمومی رادیو را پخش کرد؛ بعدها تلویزیون هم آمد. آنتنها ارتفاع برج را از ۳۰۰ متر به حدود ۳۳۰ متر رساندند. برج ایفل تا تکمیل ساختمان کرایسلر در نیویورک، در پایان دههٔ ۱۹۲۰، بلندترین سازهٔ جهان بود.
منابع این پاسخ
چرا برج ایفل مرتب رنگ میشود؟
برج از آهن ساخته شده و آهن در برابر باران و هوا زنگ میزند. رنگ، لایهٔ محافظ آن است و با گذشت زمان میساید؛ برآورد میشود میان دو نوبت رنگآمیزی حدود ۱۵ تن رنگ از برج فرسوده شود. به همین دلیل برج در ۱۳۶ سال، ۲۰ بار رنگ شده است؛ بهطور میانگین هر هفت سال یک بار.
- رنگ مصرفی هر نوبت: حدود ۶۰ تن
- سطح رنگآمیزی: ۲۵۰ هزار مترمربع
- نقاشان: حدود ۵۰ نفر متخصص کار در ارتفاع
رنگ برج هم بارها عوض شده است: از قرمز ونیزی در کارگاه تا اخرایی، زرد و از ۱۹۶۸ رنگ ویژهای به نام «قهوهای برج ایفل». در بیستمین نوبت که از ۲۰۱۹ آغاز شد، برج برای المپیک ۲۰۲۴ به زرد-قهوهای سال ۱۹۰۷ بازگشت؛ رنگی که خود ایفل انتخاب کرده بود.
آیا برج ایفل واقعاً قد میکشد و تکان میخورد؟
بله، اما بسیار اندک. آهن با گرما منبسط میشود؛ در روزهای گرم برج چند میلیمتر بلندتر و در سرمای زمستان چند میلیمتر کوتاهتر میشود. چون آفتاب در طول روز بهترتیب به وجههای شرقی، جنوبی و غربی میتابد، همان وجه بیشتر منبسط میشود و برج اندکی از خورشید دور خم میشود. نتیجه این است که نوک برج در یک روز آفتابی مسیری تقریباً دایرهای به قطر حدود ۱۵ سانتیمتر میپیماید. باد شدید هم برج را کمی میلرزاند و در بادهای خیلی شدید، طبقهٔ بالا یا کل برج بسته میشود.
جمعبندی: برج ایفل نشان میدهد بنایی که برای یک نمایشگاه موقت ساخته شد، با مهندسی دقیق، کاربرد علمی و نگهداری مداوم میتواند به نماد یک شهر تبدیل شود.
مطالعه مرتبط در هفت: برج کج پیزا؛ برجی که مهندسان با بیرون کشیدن خاک از سقوط نجاتش دادند
منابع و بازبینی
- تور ایفل (وبسایت رسمی)؛ Origins and Construction of the Eiffel Tower
- دانشنامهٔ بریتانیکا؛ Eiffel Tower
- تور ایفل (وبسایت رسمی)؛ The Eiffel Tower Facts, Height and Weight
- تور ایفل (وبسایت رسمی)؛ Why does the Eiffel Tower change size
- تور ایفل (وبسایت رسمی)؛ How the Eiffel Tower was a science lab
- تور ایفل (وبسایت رسمی)؛ Painting and color of the Eiffel Tower
- تور ایفل (وبسایت رسمی)؛ How long can the Tower last
- یونسکو؛ Paris, Banks of the Seine
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…