گوتنبرگ و ماشین چاپ؛ هفت پرسش دربارهٔ اختراعی که کتاب را از انحصار کاتبان بیرون آورد
پاییز ۱۴۵۴، اسقفی ایتالیایی به نام انئا سیلویو پیکولومینی برای شرکت در یک مجمع سیاسی به فرانکفورت آلمان رفته بود. آنجا چیزی دید که او را به وجد آورد: دستهبرگهایی از یک کتاب مقدس که خطش «بسیار پاکیزه و درست» بود و به تعبیر او میشد آن را «حتی بدون عینک» خواند. پیکولومینی در نامهای به تاریخ ۱۲ مارس ۱۴۵۵ به دوستش، کاردینالی در رم، نوشت شنیده است ۱۵۸ نسخه، یا به قول برخی ۱۸۰ نسخه، از این کتاب آماده شده و خریدارانش پیش از پایان کار صف کشیدهاند. این مرد که بعدها پاپ شد، از نخستین شاهدان کتابی بود که امروز «کتاب مقدس گوتنبرگ» مینامیم. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم یوهانس گوتنبرگ دقیقاً چه ساخت، ماشین چاپش چگونه کار میکرد، آیا واقعاً نخستین بود و چرا اختراعش جهان را دگرگون کرد.

یوهانس گوتنبرگ که بود و پیش از او کتاب چگونه ساخته میشد؟
یوهانس گوتنبرگ در اواخر قرن چهاردهم میلادی در شهر ماینتس آلمان، در خانوادهای از اشراف شهری به دنیا آمد. به نوشتهٔ بریتانیکا، تقریباً همهٔ آنچه از زندگی او میدانیم از اسناد مالی و دعواهای حقوقی به دست آمده است؛ از همین اسناد پیداست که در فلزکاری مهارت داشت.
او در کشمکش میان اصناف و اشراف ماینتس از شهر تبعید شد و حدود سالهای ۱۴۲۸ تا ۱۴۳۰ به استراسبورگ رفت. اسناد، حضورش را در آنجا از ۱۴۳۴ تا ۱۴۴۴ نشان میدهند؛ جایی که به تراش سنگهای قیمتی میپرداخت و شاگردانی هم داشت.
در آن روزگار، کتاب در اروپا یا با دست نسخهبرداری میشد یا با قالبهای چوبی که برای هر صفحه یکجا کندهکاری میشدند. هر دو روش کند و پرهزینه بود. اهمیت کار گوتنبرگ، به گفتهٔ بریتانیکا، این بود که برای نخستین بار در اروپا ساختن شمار زیادی کتاب با هزینهٔ نسبتاً کم را ممکن کرد.
منابع این پاسخ
گوتنبرگ دقیقاً چه چیزی اختراع کرد؟
اختراع گوتنبرگ یک دستگاه تنها نبود؛ یک نظام کامل بود. بریتانیکا سه جزء اصلی آن را چنین برمیشمارد: آلیاژی فلزی که بهآسانی ذوب میشد و سریع سرد میشد تا حروف محکم و قابلاستفادهٔ دوباره بسازد؛ مرکبی روغنی که آنقدر غلیظ بود که به فلز بچسبد و روی کاغذ یا پوست منتقل شود؛ و پرسی تازه برای وارد کردن فشاری محکم و یکنواخت.
هیچیک از این ویژگیها در روشهای اروپایی پیشین، یعنی مهر زدن حروف یا چاپ با قالب چوبی، وجود نداشت. نکتهٔ کلیدی حروف متحرک بود: هر حرف یک قطعهٔ فلزی جداگانه بود که میشد آن را در کنار حروف دیگر چید، صفحه را چاپ کرد و سپس همان حروف را برای صفحهای دیگر دوباره به کار برد.
مدتها تصور میشد گوتنبرگ روش «سنبه و ماتریس» را هم برای ریختن حروف یکسان ابداع کرده است. اما بریتانیکا مینویسد تحلیلی رایانهای در اوایل دههٔ ۲۰۰۰ تفاوت زیادی میان نمونههای یک حرف در چاپهای او یافت؛ بنابراین برخی پژوهشگران معتقدند آن روش چند سال پس از مرگش رایج شد.
منابع این پاسخ
ماشین چاپ گوتنبرگ چگونه کار میکرد؟
پرس گوتنبرگ از ابزاری آشنا الهام گرفته بود. به نوشتهٔ بریتانیکا، نخستین پرسهای چاپ اروپا وامدار پرس کاغذسازی قرون وسطا بودند که خودش از روی پرسهای شراب و روغن زیتون مدیترانه ساخته شده بود.
کار چنین پیش میرفت: حروف فلزی در یک قاب محکم میشدند و رویشان مرکب زده میشد. کاغذ روی حروف قرار میگرفت و کارگر با چرخاندن یک دستهٔ بلند، پیچ چوبی سنگینی را میگرداند تا صفحهٔ فشار، کاغذ را محکم روی حروف بفشارد. با برداشتن کاغذ، یک روی برگه چاپ شده بود.
نخستین اشارهٔ مکتوب به چنین پرسی در اروپا، در یک دعوای حقوقی در استراسبورگ در سال ۱۴۳۹ آمده است. در آن پرونده شاهدان گفتند نجاری برای ساختن یک پرس چوبی پول گرفته و زرگری از ۱۴۳۶ «لوازم چاپ» به گوتنبرگ فروخته است.
این پرس چوبی، به گفتهٔ بریتانیکا، بیش از ۳۰۰ سال با سرعتی تقریباً ثابت، حدود ۲۵۰ برگ در ساعت (فقط یک رو)، بر چاپ اروپا حکومت کرد.
منابع این پاسخ
کتاب مقدس گوتنبرگ چه ویژگیای دارد و چند نسخه از آن مانده است؟
مهمترین محصول کارگاه گوتنبرگ، کتاب مقدسی به زبان لاتین بود که در ماینتس بین سالهای ۱۴۵۴ تا ۱۴۵۶ منتشر شد. چون بیشتر صفحههایش ۴۲ سطر در دو ستون دارند، آن را «کتاب مقدس ۴۲ سطری» هم مینامند. به نوشتهٔ مرکز هری رنسوم دانشگاه تگزاس، گوتنبرگ و شریکش یوهان فوست بیش از ۱۵۰ نسخهٔ بزرگ از آن منتشر کردند؛ همان رقم ۱۵۸ تا ۱۸۰ که در گزارش پیکولومینی هم آمده بود.
بخشی از نسخهها روی کاغذ و بخشی روی پوست چاپ شدند. حروف را دستگاه چاپ میکرد، اما سرحرفهای رنگی و تزیینات حاشیه، مانند آنچه در تصویر این مطلب میبینید، بعداً با دست افزوده میشد؛ برای همین هر نسخه ظاهری متفاوت دارد.
گزارش گاردین هنگام دیجیتالسازی نسخههای کتابخانهٔ بریتانیا، شمار نسخههای باقیمانده را ۴۸ نسخه آورده است؛ بسیاری از آنها ناقصاند. مرکز هری رنسوم هم نسخهٔ خود را یکی از تنها ۲۰ نسخهٔ کامل جهان میداند.
منابع این پاسخ
آیا گوتنبرگ نخستین کسی بود که با حروف متحرک چاپ کرد؟
نه. بریتانیکا صریحاً مینویسد حروف متحرک و کاغذ در چین اختراع شدند و چاپ با حروف متحرک در کره دستکم از قرن چهاردهم انجام میشد. آنچه در اروپا رخ داد، مکانیزه شدن چاپ با پرس بود.
کهنترین کتاب شناختهشدهای که با حروف فلزی متحرک چاپ شده، کتابی بودایی به نام «جیکجی» است. به نوشتهٔ کتابخانهٔ ملی فرانسه، جیکجی در سال ۱۳۷۷ در معبد هونگدوک در شهر چئونگجوی کره چاپ شد؛ یعنی ۷۸ سال پیش از کتاب مقدس گوتنبرگ. این کتاب گزیدهای از آموزههای استادان ذن است.
تنها جلد باقیماندهٔ آن، جلد دوم، امروز در کتابخانهٔ ملی فرانسه نگهداری میشود. ویکتور کولن دو پلانسی، کنسول فرانسه در سئول در دوران پادشاهی گوجونگ، آن را به فرانسه برد. جیکجی از سال ۲۰۰۱ در فهرست حافظهٔ جهانی یونسکو ثبت شده است.
بنابراین عنوان دقیقتر برای گوتنبرگ «مخترع چاپ» نیست؛ او کسی بود که حروف فلزی، مرکب و پرس را در نظامی کارآمد ترکیب کرد که توانست در اروپا گسترش یابد.
منابع این پاسخ
چرا کار گوتنبرگ با شریک سرمایهگذارش به دادگاه کشید؟
ساختن حروف فلزی، خرید کاغذ و پوست و نگهداشتن کارگاه سرمایهٔ زیادی میخواست. گوتنبرگ برای تأمین آن از یوهان فوست، سرمایهگذاری اهل ماینتس، دو وام گرفت.
رابطهٔ آن دو به دادگاه کشید. به نوشتهٔ بریتانیکا، سند این دعوا، معروف به «سند محضری هلمسپرگر»، به تاریخ ۶ نوامبر ۱۴۵۵ است و امروز در کتابخانهٔ دانشگاه گوتینگن نگهداری میشود. دادگاه حکم داد گوتنبرگ اصل دو وام و بهرهٔ مرکب آن را، احتمالاً در مجموع ۲۰۲۰ گولدن، به فوست بپردازد.
روایت سنتی میگفت این حکم گوتنبرگ را ورشکسته کرد. اما بریتانیکا یادآوری میکند پژوهشهای جدیدتر نشان میدهند این توافق شاید به سود گوتنبرگ بوده و او توانسته تا پایان دههٔ ۱۴۵۰ و شاید دههٔ ۱۴۶۰ همچنان کارگاه چاپ داشته باشد. گوتنبرگ احتمالاً در ۳ فوریهٔ ۱۴۶۸ در ماینتس درگذشت.
ماشین چاپ چگونه جهان را تغییر داد؟
به گفتهٔ بریتانیکا، با چاپ مکانیکی، کتاب و نوشته در دسترس مخاطبانی بسیار گستردهتر قرار گرفت و به گسترش سواد و آموزش در اروپا کمک بزرگی کرد؛ تحولی که آن را «انقلاب اطلاعات» نامیدهاند.
سرعت این گسترش را آمار نشان میدهد: پایگاه بینالمللی ISTC حدود ۳۰ هزار عنوان چاپی با حروف متحرک را ثبت کرده که پیش از سال ۱۵۰۱، یعنی کمتر از نیم قرن پس از کتاب مقدس گوتنبرگ، چاپ شدهاند.
جمعبندی: گوتنبرگ نخستین چاپگر جهان نبود، اما با ترکیب حروف فلزی، مرکب روغنی و پرس، تکثیر دانش را ارزان و سریع کرد.
مطالعه مرتبط در هفت: سنگ روزتا؛ هفت پرسش دربارهٔ تختهسنگی که زبان فراموششدهٔ فرعونها را دوباره به سخن آورد
پیوندهای مرتبط
گوتنبرگ و ماشین چاپ در خبرهای رونما
منابع و بازبینی
- بریتانیکا؛ Johannes Gutenberg
- بریتانیکا؛ Printing press
- مرکز هری رنسوم، دانشگاه تگزاس؛ The Gutenberg Bible
- گاردین (۲۰۰۰)؛ The greatest invention since the printed word
- کتابخانهٔ جان رایلندز، دانشگاه منچستر؛ Introducing the Early European Print collection
- کتابخانهٔ ملی فرانسه؛ Jikji, a treasure of the world of printing
- کنسرسیوم کتابخانههای پژوهشی اروپا؛ Incunabula Short Title Catalogue
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ چهرهها · ۵ دقیقهنوشی دادگستار کیست؟ هفت پرسش درباره رهبر حزب چپ و نقش او در سیاست سوئدنوشی دادگستار، سیاستمدار سوئدی متولد ۱۹۸۵، از سال ۲۰۱۴ نماینده پارلمان و از ۳۱ اکتبر ۲۰۲۰ رهبر حزب…
- ۲ چهرهها · ۵ دقیقهشی جینپینگ کیست؟ هفت پرسش درباره مسیر قدرت، حزب کمونیست و تایوانشی جینپینگ سیاستمدار چینی، متولد ژوئن ۱۹۵۳ و از سال ۲۰۱۲ دبیرکل حزب کمونیست چین است. او در…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۴ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…