نخستین باگ کامپیوتر؛ هفت پرسش از شبپرهٔ هاروارد تا انفجار آریان ۵
ساعت ۱۵:۴۵ روز ۹ سپتامبر ۱۹۴۷، گروهی که رایانهٔ رلهای «مارک ۲» را در دانشگاه هاروارد آزمایش میکرد، در رلهٔ شمارهٔ ۷۰ پنل F به عامل ایراد رسید: یک شبپره. به روایت فرماندهی تاریخ و میراث نیروی دریایی آمریکا، اپراتورها حشره را در دفترچهٔ کار چسباندند و زیرش نوشتند: «نخستین مورد واقعی پیدا شدن باگ». این صفحه امروز در موزهٔ ملی تاریخ آمریکا نگهداری میشود. اما آیا واژهٔ «باگ» واقعاً از همین حشره آمد، و چرا یک خطای نرمافزاری میتواند موشک یا فضاپیمایی را نابود کند؟

ماجرای شبپرهٔ هاروارد دقیقاً چه بود؟
به نوشتهٔ فرماندهی تاریخ و میراث نیروی دریایی آمریکا، شبپره میان اتصالهای رلهٔ شمارهٔ ۷۰ در پنل F ماشینحساب رلهای «مارک ۲ ایکن» گیر افتاده بود؛ دستگاهی که آن روزها در هاروارد آزمایش میشد. اپراتورها حشره را بیرون آوردند و در دفترچهٔ گزارش روزانه چسباندند. در خود دفترچه، کنار ساعت ۱۵۴۵، نوشته شده: «رلهٔ ۷۰ پنل F، (شبپره) در رله».
موزهٔ ملی تاریخ آمریکا این دفترچه را با شمارهٔ 1994.0191.01 ثبت کرده و جنس آن را کاغذ، پارچه، جوهر، نوار چسب و «مواد زیستی» توصیف میکند؛ یعنی شبپره هنوز روی صفحه است. ابعاد دفترچه حدود ۴۸ در ۳۰ سانتیمتر است.
منابع این پاسخ
آیا واژهٔ «باگ» از همین شبپره آمد؟
نه دقیقاً. موزهٔ ملی تاریخ آمریکا مینویسد مهندسان آمریکایی بیش از یک قرن است که به ایرادهای کوچک ماشینها «باگ» میگویند و توماس ادیسون در دههٔ ۱۸۷۰ از باگ در مدارهای الکتریکی حرف زده بود. سازندگان نخستین رایانهها در اوایل دههٔ ۱۹۴۰ هم، پیش از این شبپره، در سختافزار و برنامهها به باگ برخورده بودند.
خود یادداشت هم سرنخ میدهد: «نخستین مورد واقعی» بیشتر به شوخی کسانی میماند که واژه را از پیش میشناختند و حالا حشرهای واقعی یافته بودند. نیروی دریایی آمریکا این ماجرا را سرآغاز اصطلاح «دیباگکردن برنامهٔ رایانه» میداند، اما موزه محتاطتر است و فقط میگوید «باگ» و «دیباگ» پس از آن بهسرعت جزو زبان رایج برنامهنویسان شد.
منابع این پاسخ
گریس هاپر در این ماجرا چه نقشی داشت؟
گریس هاپر، ریاضیدان و برنامهنویس، در ۱۹۴۷ از اعضای گروه مارک ۲ بود و بعدها دریادار نیروی دریایی آمریکا شد. روایت رایج میگوید خود او شبپره را پیدا کرد، اما موزهٔ ملی تاریخ آمریکا مینویسد این دفترچه «احتمالاً متعلق به هاپر نبوده است». با این حال، به گفتهٔ موزه، او و دیگر اعضای گروه به رواج اصطلاح «باگ رایانهای» و «دیباگ» کمک کردند.
نیروی دریایی آمریکا مینویسد هاپر در دسامبر ۱۹۴۳ به نیروی ذخیرهٔ دریایی پیوست و به پروژهٔ محاسبات ادارهٔ مهمات در هاروارد فرستاده شد. او آنجا برنامهنویسی «مارک ۱»، نخستین رایانهٔ دیجیتال بزرگمقیاس، را آموخت و از ۱۹۴۶ در آزمایشگاه محاسبات هاروارد روی مارک ۱ و مارک ۲ کار کرد.
منابع این پاسخ
میراث بزرگتر هاپر در برنامهنویسی چیست؟
اهمیت اصلی هاپر در برنامهنویسی است، نه در شبپره. به نوشتهٔ نیروی دریایی آمریکا، او در ۱۹۴۹ به شرکت اکرت-ماکلی پیوست که UNIVAC I، نخستین رایانهٔ الکترونیکی تجاری بزرگمقیاس، را میساخت. او در ۱۹۵۲ نخستین مقاله دربارهٔ «کامپایلر» را منتشر کرد؛ برنامهای که دستورهای نزدیک به زبان انسان را به کد ماشین ترجمه میکند. انجمن رایانهٔ IEEE نیز او را سازندهٔ نخستین کامپایلر برای یک زبان برنامهنویسی میداند.
هاپر در نخستین نشست کمیتهٔ «کوداسیل» حضور داشت و در پیدایش کوبول، زبانی استاندارد برای برنامههای تجاری، نقشی محوری داشت. او در ۱۹۸۶ در ۷۹ سالگی با درجهٔ دریاداری بازنشسته شد و در آن زمان مسنترین افسر شاغل نیروی دریایی آمریکا بود.
منابع این پاسخ
یک باگ چگونه موشک آریان ۵ را نابود کرد؟
۴ ژوئن ۱۹۹۶ نخستین پرتاب موشک آریان ۵ حدود ۴۰ ثانیه پس از آغاز توالی پرواز، در ارتفاع نزدیک به ۳۷۰۰ متر، از مسیر منحرف شد، از هم پاشید و منفجر شد. آژانس فضایی اروپا به نقل از هیئت تحقیق، علت را «خطاهای مشخصات و طراحی در نرمافزار سامانهٔ مرجع اینرسی» اعلام کرد.
گزارش کامل هیئت جزئیات را روشن میکند: نرمافزاری که از آریان ۴ به ارث رسیده بود، عددی اعشاری ۶۴ بیتی مربوط به سرعت افقی را به عدد صحیح ۱۶ بیتی تبدیل میکرد. مسیر آریان ۵ این عدد را از ظرفیت بیشتر کرد، و چون این تبدیل محافظت نشده بود، رایانههای هر دو سامانهٔ مرجع اینرسی اصلی و پشتیبان، با نرمافزار یکسان، تقریباً همزمان از کار افتادند. طنز تلخ ماجرا این بود که آن بخش نرمافزار پس از برخاستن موشک هیچ کاربردی نداشت.
منابع این پاسخ
چرا مدارگرد اقلیم مریخ از دست رفت؟
مدارگرد اقلیم مریخ ناسا ۱۱ دسامبر ۱۹۹۸ پرتاب شد و آخرین تماس با آن ۲۳ سپتامبر ۱۹۹۹ بود. آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا چند روز بعد اعلام کرد یک گروه برای عملیاتی کلیدی از واحدهای انگلیسی مانند پوند و گروه دیگر از واحدهای متریک استفاده کرده بود.
گزارش هیئت بررسی سانحه دقیقتر است: نرمافزاری زمینی به نام «Small Forces» دادهٔ رانشگرها را به پوند-ثانیه میداد، در حالی که مشخصات پروژه نیوتن-ثانیه میخواست. در نتیجه اثر این مانورها ۴٫۴۵ برابر کمتر برآورد شد و فضاپیما هنگام رسیدن به مریخ حدود ۱۷۰ کیلومتر پایینتر از برنامه بود. ادوارد وایلر، مسئول علوم فضایی ناسا، گفت مشکل خودِ خطا نبود؛ مشکل این بود که سازوکارهای کنترل آن را پیدا نکردند.
منابع این پاسخ
از این باگها چه درسی میگیریم؟
هیئت تحقیق آریان پیشنهاد کرد نرمافزار «تا وقتی درستیاش نشان داده نشده، معیوب فرض شود»، با دادههای واقعی مسیر پرواز آزمایش شود و هیچ تابعی بیدلیل در پرواز فعال نماند. ماجرای مریخ هم نشان داد که فرضهای پنهان، مانند واحد اندازهگیری، باید صریح و بررسیپذیر باشند. دفترچهٔ شبپره هم که سالها در موزهٔ رایانهٔ مرکز جنگ سطحی نیروی دریایی در دالگرن ویرجینیا بود، اکنون در موزهٔ ملی تاریخ آمریکاست.
جمعبندی: شبپرهٔ ۱۹۴۷ واژهٔ «باگ» را نساخت، اما به نماد آن بدل شد؛ و آریان ۵ و مدارگرد مریخ نشان دادند خطرناکترین باگها حشره نیستند، بلکه فرضهاییاند که کسی آزمایششان نکرده است.
مطالعه مرتبط در هفت: هوش مصنوعی چیست؟ نگاهی است به فناوریای که امروز بیش از همیشه به درستی نرمافزار و داده وابسته است.
منابع و بازبینی
- فرماندهی تاریخ و میراث نیروی دریایی آمریکا؛ NH 96566-KN The First "Computer Bug"
- موزهٔ ملی تاریخ آمریکا (اسمیتسونین)؛ Log Book With Computer Bug
- فرماندهی تاریخ و میراث نیروی دریایی آمریکا؛ Rear Admiral Grace Hopper
- انجمن رایانهٔ IEEE؛ Grace Murray Hopper
- آژانس فضایی اروپا؛ Ariane 501 – Presentation of Inquiry Board report
- گزارش هیئت تحقیق؛ Ariane 5 Flight 501 Failure (متن کامل)
- ناسا؛ Mars Climate Orbiter
- آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا؛ Mars Climate Orbiter Team Finds Likely Cause of Loss
- ناسا؛ Mars Climate Orbiter Mishap Investigation Board Phase I Report
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…