پترا؛ هفت پرسش دربارهٔ شهر سرخگونی که نبطیها در دل صخره تراشیدند
سال ۱۸۱۲ مسافری سوئیسی به نام یوهان لودویگ بورکهارت در راه سوریه به قاهره بود. او سالها عربی آموخته بود، نامی اسلامی، «ابراهیم بن عبدالله»، برگزیده بود و اغلب لباس مسلمانان میپوشید. در جنوب اردن امروزی، از درهای باریک گذشت و به شهری رسید که اروپاییان از دوران جنگهای صلیبی تقریباً از یادش برده بودند: پترا. بورکهارت نخستین اروپایی دوران مدرن بود که این شهر سنگی را دید. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم پترا کجاست، چه کسانی آن را ساختند، چگونه در دل بیابان آب داشت، چرا خالی شد و امروز با چه خطرهایی روبهروست.

پترا کجاست و چرا «شهر سنگی» نام گرفت؟
ویرانههای پترا در جنوبغربی اردن، میان دریای سرخ و دریای مرده، قرار دارند. شهر روی پهنهای ساخته شد که درهای به نام وادی موسی از شرق به غرب آن را میشکافد؛ به روایت سنتی، یکی از جاهایی که موسی به صخره زد و آب جوشید.
نام یونانی «پترا» یعنی صخره و احتمالاً جای نام کتابمقدسی «سِلَع» را گرفت. صخرهها نیز واقعاً شخصیت اصلی شهرند: پترا نیمی ساختهشده و نیمی تراشیده در دل سنگ است و کوههایی پر از گذرگاه و تنگه آن را در بر گرفتهاند.
رنگ ماسهسنگها از سرخ و ارغوانی تا زرد کمرنگ تغییر میکند. به همین دلیل جان ویلیام برگون، پژوهشگر انگلیسی سدهٔ نوزدهم، آن را «شهری سرخگون، نیمی به کهنگی خودِ زمان» نامید. امروز شهرک وادی موسی در کنار ویرانهها بیشتر به گردشگران خدمت میدهد.
نبطیها چه کسانی بودند و پترا چگونه ثروتمند شد؟
در پترا بقایایی از دورههای پارینهسنگی و نوسنگی پیدا شده و حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد ادومیها در این منطقه بودند. اما شکوه پترا کار نبطیها بود؛ قبیلهای عرب که قرنها بعد آن را پایتخت پادشاهی خود کردند. در ۳۱۲ پیش از میلاد نیروهای سلوکی به منطقه حمله کردند، اما نتوانستند شهر را بگیرند.
راز ثروت پترا موقعیتش بود. یونسکو آن را چهارراهی میان عربستان، مصر و سوریه و فنیقیه توصیف میکند که در دورههای هلنیستی و رومی به مرکز بزرگ کاروانها برای کندر عربستان، ابریشم چین و ادویهٔ هند تبدیل شد.
بریتانیکا جمعیت شهر در اوج رونق را میان ۱۰ تا ۳۰ هزار نفر برآورد میکند؛ جمعیتی که در منطقهای خشک فقط با مهندسی هوشمندانهٔ آب ممکن بود.
از سیق تا «خزانه»؛ آیا در خزانه گنجی بود؟
مسیر اصلی ورود به پترا از شرق، سیق است: شکافی طبیعی، باریک و پیچدرپیچ در دل صخرهها. یونسکو همین مسیر را بخشی از دلیل ارزش جهانی پترا میداند، چون بازدیدکننده پس از گذر از آن ناگهان با بناهای صخرهای روبهرو میشود.
یکی از نخستین بناهایی که از سیق دیده میشود «الخزنه» یا «خزانه» است. نامش وعدهٔ گنج میدهد، اما بریتانیکا تصریح میکند که این بنا در واقع آرامگاهی بزرگ است.
خزانه در کنار آرامگاه کوزه، آرامگاه کاخ و آرامگاه کورنتی جزو «آرامگاههای سلطنتی» پتراست. به گفتهٔ یونسکو، این نماها پیوند معماری هلنیستی با سنت آرامگاهسازی صخرهای نبطیاند و حاصل سدههای نخست پیش و پس از میلادند؛ نقطهٔ دیدار شرق و غرب در آستانهٔ هزارهٔ نخست میلادی.
«دیر» پترا چیست و چرا صومعه نام گرفت؟
الدیر، به معنای «صومعه»، یکی از شناختهشدهترین بناهای صخرهای پتراست؛ همان بنایی که در تصویر این مطلب میبینید. نامش گمراهکننده است: بریتانیکا آن را نمای آرامگاهی ناتمام میداند که در دورهٔ بیزانسی بهعنوان کلیسا به کار رفت.
یونسکو نیز دیر را در کنار خزانه و آرامگاههای سلطنتی، نمونهٔ برجستهٔ آمیزش معماری هلنیستی با سنت شرقی معرفی میکند. ستونها، سنتوریها و کوزهٔ بالای نما همه از دل صخره تراشیده شدهاند، نه با چیدن سنگ.
این تنها کاربری دوباره در پترا نیست. آرامگاه کوزه نیز در دورهٔ بیزانسی به کلیسا تبدیل شد و به گفتهٔ بریتانیکا بسیاری از آرامگاههای نمادار بعدها محل سکونت شدند. پترا شهری بود که هر دوره بناهای دورهٔ پیش را به شکل خودش به کار گرفت.
مردم پترا در دل بیابان آب را از کجا میآوردند؟
پترا در منطقهای اساساً خشک بنا شد، اما یونسکو میگوید یک سامانهٔ هوشمندانهٔ مدیریت آب سکونت گسترده را در دورههای نبطی، رومی و بیزانسی ممکن کرد.
این سامانه چند بخش داشت: سدهای انحرافی برای برگرداندن سیلابها، تونل مُثلِم، کانالهای تراشیده در صخره، لولههای سفالی، آبراهها و شبکهٔ بزرگی از آبانبارها و مخزنها که بارانهای فصلی را مهار و ذخیره میکردند. یونسکو این بقایا را نمونهٔ برجستهٔ مهندسی آب در سدههای نخست پیش و پس از میلاد میداند.
این سامانه فقط برای نوشیدن نبود. به گفتهٔ یونسکو، خودِ مسیر ورودی سیق و استقرار در شهر به لطف همین شبکهٔ توزیع و ذخیرهٔ آب ممکن شد. امروز هم اگر سامانهٔ انحرافی نبطی پایش و نگهداری نشود، سیق در برابر سیلابهای ناگهانی وادی موسی آسیبپذیر است.
چرا پترا خالی شد و چگونه دوباره به جهان معرفی شد؟
در ۱۰۶ میلادی رومیان نبطیها را شکست دادند و پترا بخشی از ایالت عربیه شد. شهر مدتی همچنان شکوفا بود، اما با تغییر مسیرهای تجاری رونق بازرگانیاش رفتهرفته کم شد.
زمینلرزهها نیز ضربه زدند. بریتانیکا مینویسد پس از زمینلرزهٔ ۵۵۱ میلادی، که نخستین زمینلرزهٔ ویرانگر شهر هم نبود، سکونت چشمگیر در پترا ظاهراً پایان یافت. در سدهٔ هفتم میلادی منطقه به دست مسلمانان افتاد و یک پایگاه صلیبی نشان میدهد در سدهٔ دوازدهم هنوز فعالیتی آنجا بود.
پس از جنگهای صلیبی، پترا برای جهان غرب ناشناخته ماند تا اینکه بورکهارت در ۱۸۱۲ به آن رسید. از ۱۹۵۸ کاوشهای مدرسهٔ باستانشناسی بریتانیا در اورشلیم و سپس مرکز پژوهشهای شرقی آمریکا دانستهها را بسیار افزایش داد و کاوشهای آغازشده در ۱۹۹۳ چند معبد و بنای تازه را آشکار کرد.
پترا امروز با چه خطرهایی روبهروست؟
پترا در ۱۹۸۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. یونسکو میگوید بناها در معرض فرسایش باد و باراناند، ماسهسنگ بهطور طبیعی فرسوده میشود و سیلابهای ناگهانی تهدیدی همیشگیاند. یکی از دلایل اسکان دوبارهٔ قبیلهٔ بدوی بدول در روستای امصیحون نیز کاهش همین فرسایش بود.
فشار گردشگری از زمان ثبت بسیار بیشتر شده، بهویژه در گلوگاههایی مانند سیق، و طرحهای زیرساختی تازه هم میتواند به یکپارچگی محوطه آسیب بزند.
جمعبندی: پترا نشان میدهد ثروت یک شهر از موقعیتش میآید و بقایش از مدیریت آب.
مطالعه مرتبط در هفت: ماچو پیچو؛ هفت پرسش دربارهٔ شهر اینکایی بر فراز ابرها پیش از سفر به پرو
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…