کیوآر کد چگونه کار میکند؟ هفت پرسش از کارخانهٔ ژاپنی تا دوربین گوشی شما
اوایل دههٔ ۱۹۹۰، در کارخانههایی که شرکت ژاپنی دنسو برایشان سامانه میساخت، کارگران برای ثبت قطعهها گاهی ناچار بودند حدود ده بارکد مختلف را پشت سر هم بخوانند. به روایت دنسو ویو، سازندهٔ کیوآر کد، هر بارکد فقط حدود ۲۰ نویسه جا داشت و برخی کارگران روزانه نزدیک به هزار بارکد اسکن میکردند؛ کاری که قرار بود سرعت بدهد، کار را کند کرده بود. ماساهیرو هارا، مهندسی که در دنسو روی دستگاههای بارکدخوان کار میکرد، در ۱۹۹۲ تصمیم گرفت بهجای بهتر کردن بارکدخوانها، کد تازهای بسازد. حاصل کار، همان مربع سیاه و سفیدی است که امروز روی منوی رستوران، بلیت هواپیما و قبضها میبینید. این مربع کوچک چطور اینهمه اطلاعات را نگه میدارد و چرا حتی وقتی کثیف یا پاره است هم خوانده میشود؟

کیوآر کد چیست و چه فرقی با بارکد معمولی دارد؟
بارکد معمولی اطلاعات را فقط در یک جهت، با پهنای خطهای سیاه و فاصلههای سفید، ثبت میکند و به نوشتهٔ دنسو ویو حدود ۲۰ نویسه بیشتر جا ندارد. کیوآر کد یک کد «دوبعدی» است: اطلاعات را هم افقی و هم عمودی، در شبکهای از خانههای ریز سیاه و سفید شبیه صفحهٔ شطرنج، مینویسد. نام QR هم کوتاهشدهٔ Quick Response به معنای «پاسخ سریع» است، چون هدف اصلی سازندگانش خواندن سریع بود.
به مشخصات رسمی دنسو ویو، کوچکترین کیوآر کد ۲۱ در ۲۱ خانه و بزرگترینش ۱۷۷ در ۱۷۷ خانه است و ۴۰ «نسخه» دارد که هر کدام چهار خانه در هر ضلع از قبلی بزرگتر است. بزرگترین نسخه تا ۷۰۸۹ رقم، ۴۲۹۶ نویسهٔ حرف و عدد لاتین، ۲۹۵۳ بایت دادهٔ دلخواه یا ۱۸۱۷ نویسهٔ کانجی ژاپنی را جا میدهد؛ یعنی صدها برابر یک بارکد معمولی.
منابع این پاسخ
چه کسی کیوآر کد را ساخت و چرا؟
کیوآر کد در دنیای خودروسازی متولد شد. ماساهیرو هارا در مقالهای که خودش در ۲۰۱۹ در نشریهٔ ژاپنی Synthesiology منتشر کرد، توضیح میدهد که دنسو سالها پیش بارکد را وارد «کانبان» تویوتا کرده بود؛ برگههایی که همراه قطعهها در خط تولید جابهجا میشوند. با تنوع بیشتر محصولات، اطلاعات لازم برای هر قطعه بیشتر شد و بارکدها کم آوردند. صنعت به کدی نیاز داشت که اطلاعات زیادی، از جمله حروف کانجی و کانای ژاپنی، را در فضایی کوچک جا دهد.
هارا کار را در ۱۹۹۲ با تیمی فقط دونفره آغاز کرد. به روایت دنسو ویو، پس از یک سال و نیم آزمون و خطا، کدی ساخته شد که حدود ۷۰۰۰ رقم را نگه میداشت و بیش از ده برابر سریعتر از کدهای دیگر خوانده میشد. دنسو کیوآر کد را در ۱۹۹۴ معرفی کرد. اداره اروپایی ثبت اختراع نیز تأیید میکند که انگیزهٔ اولیه، ردیابی بهتر قطعهها در خودروسازی بود.
منابع این پاسخ
آن سه مربع بزرگ در گوشههای کیوآر کد برای چیست؟
بزرگترین چالش تیم هارا سرعت خواندن بود: پیدا کردن جای یک کد دوبعدی در تصویر، برای دستگاه بسیار سختتر از پیدا کردن یک بارکد است. ایدهٔ هارا این بود که خود کد علامتی داشته باشد که بگوید «من اینجا هستم». این علامت همان سه مربع تودرتو در سه گوشه است که «الگوی یافتن موقعیت» نام دارد.
برای اینکه این علامت با چیزهای دیگر اشتباه نشود، به روایت دنسو ویو، تیم روزها نسبت نوارهای سیاه و سفید را در تصاویر و نوشتههای بروشورها، مجلهها و کارتنها بررسی کرد تا کمکاربردترین نسبت را بیابد: ۱:۱:۳:۱:۱. هر خطی که از مرکز این مربعها بگذرد، از هر زاویهای، همین نسبت را نشان میدهد؛ برای همین کد از هر جهت ۳۶۰ درجه خوانده میشود. از جای سه مربع، اندازه و کجی کد هم معلوم میشود. هارا در مقالهاش مینویسد این روش پردازش را حدود ۵۰ برابر سریعتر از روش معمول کدهای ماتریسی کرد و اداره اروپایی ثبت اختراع از خواندن ۲۰ برابر سریعتر میگوید.
منابع این پاسخ
اطلاعات چگونه در خانههای سیاه و سفید نوشته میشود؟
به توضیح هارا، دادهها ابتدا به رشتهای از صفر و یک تبدیل میشوند؛ صفر خانهٔ سفید و یک خانهٔ سیاه میشود و در «ناحیهٔ داده» چیده میشود. اما همهٔ خانهها داده نیستند. جز سه مربع گوشهها، «الگوی تراز» به اصلاح کجی و اعوجاج کد کمک میکند و «الگوی زمانبندی»، یعنی ردیفی از خانههای یکیدرمیان سیاه و سفید میان مربعهای گوشه، به دستگاه میگوید مرکز هر خانه دقیقاً کجاست؛ حتی وقتی چاپ کد ناصاف است.
یک ترفند هوشمندانهٔ دیگر «ماسک» است. اگر بخشی از کد خیلی سیاه یا خیلی سفید شود، خواندنش در نور ناهموار سخت میشود. برای همین، به نوشتهٔ هارا، خانههای داده با یکی از چند الگوی آماده ترکیب میشوند و الگویی انتخاب میشود که سیاه و سفید را متعادلتر پخش کند. هرچه داده بیشتر باشد، نسخهٔ بزرگتری با خانههای بیشتر لازم است؛ برای همین کیوآر کدی که یک نشانی بلند اینترنتی را نگه میدارد، شلوغتر از کدی با یک شمارهٔ کوتاه به نظر میرسد.
منابع این پاسخ
چرا کیوآر کد کثیف یا آسیبدیده هم خوانده میشود؟
کیوآر کد در کارخانهها به دنیا آمد؛ جایی که برگهها روغنی و کثیف میشوند. به همین دلیل، به نوشتهٔ دنسو ویو، سازندگان «تصحیح خطا» را در آن گنجاندند: کنار دادهٔ اصلی، دادهٔ اضافهای با روشی ریاضی به نام کد رید-سولومون نوشته میشود که اگر بخشی از کد خوانده نشود، بتوان آن را بازسازی کرد. همین روش در لوحهای فشردهٔ موسیقی هم به کار رفته و در اصل برای مقابله با نویز در ارتباط با ماهوارهها و کاوشگرهای فضایی ساخته شده بود.
کیوآر کد چهار سطح تصحیح خطا دارد: L، M، Q و H که به ترتیب حدود ۷، ۱۵، ۲۵ و ۳۰ درصد از واحدهای داده را بازیابی میکنند. بهای این مقاومت، بزرگتر شدن کد است. به گفتهٔ دنسو ویو، سطح M با ۱۵ درصد رایجترین انتخاب است؛ در محیط تمیزی مانند دفتر میشود سطح L را برگزید و در کارخانه سطح Q یا H را.
منابع این پاسخ
چرا کیوآر کد اینقدر همهگیر شد؟
یکی از دلایل اصلی، تصمیمی تجاری بود. دنسو ویو حق اختراع کیوآر کد را نگه داشت اما اعلام کرد آن را اعمال نمیکند؛ به گفتهٔ این شرکت هر کسی میتواند کد را آزادانه به کار ببرد، به شرط پیروی از استانداردهای JIS یا ISO. هارا در مقالهاش توضیح میدهد که این حق اختراع برای کنار زدن نسخههای تقلبی و استفادههای غیرمجاز از بازار به کار رفت و سود شرکت از فروش دستگاهها و خدمات خواندن کد به دست آمد.
استانداردسازی هم کمک کرد: کیوآر کد در ۱۹۹۷ استاندارد AIM، در ۱۹۹۹ استاندارد صنعتی ژاپن و در ۲۰۰۰ استاندارد بینالمللی ISO شد. نقطهٔ عطف عمومی، به روایت دنسو ویو، ۲۰۰۲ بود که تلفنهای همراه ژاپنی قابلیت خواندن کیوآر کد را پیدا کردند. در ۲۰۱۴ نیز تیم سازندهٔ آن در رأیگیری اینترنتی جایزهٔ مخترع اروپایی، با نزدیک به ۳۰ درصد از بیش از ۲۰ هزار رأی، «جایزهٔ مردمی» را برد.
منابع این پاسخ
اسکن کردن کیوآر کد چه خطرهایی دارد و چطور ایمن بمانیم؟
خود کیوآر کد بیخطر است، اما نمیتوان با چشم دید به کجا میبرد. پلیس فدرال آمریکا (FBI) در ۲۰۲۲ هشدار داد که کلاهبرداران کد اصلی را با برچسبی تقلبی میپوشانند تا قربانی را به سایت جعلی ببرند و اطلاعات ورود یا پول او را بدزدند. به گزارش CNBC، کمیسیون تجارت فدرال آمریکا هم در ۲۰۲۳ نمونههایی را روی پارکومترها و در پیامکها و ایمیلهای فورینما گزارش کرد. توصیهٔ این نهادها: پس از اسکن، نشانی سایت را از نظر غلط املایی بررسی کنید؛ کد پیام ناخواسته را اسکن نکنید؛ برنامه را فقط از فروشگاه رسمی بگیرید و از دوربین خود گوشی برای اسکن استفاده کنید.
جمعبندی: کیوآر کد حاصل نیاز یک کارخانه، الگویی هوشمند برای پیدا شدن، ریاضی تصحیح خطا و تصمیم به رایگان گذاشتن آن است. QR Code نشان تجاری ثبتشدهٔ DENSO WAVE INCORPORATED است.
مطالعه مرتبط در هفت: نخستین باگ کامپیوتر؛ هفت پرسش از شبپرهٔ هاروارد تا انفجار آریان ۵
منابع و بازبینی
- DENSO WAVE (qrcode.com)؛ History of QR Code
- DENSO WAVE؛ QR Code development story
- DENSO WAVE (qrcode.com)؛ QR Code Standardization
- DENSO WAVE (qrcode.com)؛ Information capacity and versions of the QR Code
- Synthesiology؛ Development and popularization of QR code (ماساهیرو هارا، ۲۰۱۹)
- European Patent Office؛ Masahiro Hara and team, The QR code (European Inventor Award 2014)
- DENSO WAVE (qrcode.com)؛ Error correction feature
- DENSO WAVE (qrcode.com)؛ FAQ
- European Patent Office؛ European Inventor Award 2014 press release (۱۷ ژوئن ۲۰۱۴)
- FBI (IC3)؛ Cybercriminals Tampering with QR Codes to Steal Victim Funds (۱۸ ژانویهٔ ۲۰۲۲)
- CNBC؛ QR codes may be a gateway to identity theft, FTC warns (۷ دسامبر ۲۰۲۳)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…