ریکسبانک چیست؟ هفت پرسش درباره بانک مرکزی سوئد، قدیمیترین بانک مرکزی جهان
ریکسبانک (Sveriges Riksbank) بانک مرکزی سوئد است؛ نهادی که نرخ بهره سیاستی را تعیین میکند، اسکناس و سکه کرون را منتشر میکند و بر ثبات نظام مالی و پرداختها نظارت دارد. هر بار که خبر «افزایش» یا «کاهش» نرخ بهره در سوئد منتشر میشود، تصمیمگیرنده این نهاد است؛ از جمله تصمیم ۴ نوامبر ۲۰۲۶ که نرخ سیاستی را از ۱٫۷۵ به ۲ درصد رساند. این مدخل در هفت پرسش توضیح میدهد ریکسبانک چیست، از کجا آمده، چگونه تصمیم میگیرد و تصمیمهایش چه اثری بر زندگی روزمره دارد.
ریکسبانک دقیقاً چیست و چه وظایفی دارد؟
ریکسبانک بانک مرکزی سوئد و به تعریف خودش «مرجعی زیر نظر ریکسداگ»، یعنی پارلمان سوئد، است. مهمترین وظیفه قانونی آن اجرای سیاست پولی با هدف حفظ تورم پایین و پایدار است و قانون ریکسبانک از آن میخواهد بدون کنار گذاشتن هدف تورمی، به توسعه متوازن تولید و اشتغال هم کمک کند. وظایف دیگر آن عبارتاند از: کمک به ثبات و کارایی نظام مالی، از جمله آمادگی برای دادن نقدینگی موقت به بانکها در بحران؛ تضمین پرداختهای امن و کارآمد از طریق سامانه تسویه RIX؛ انتشار اسکناس و سکه کرون؛ مدیریت ذخایر طلا و ارز؛ و حفظ توان کار در شرایط بحران و آمادهباش. در موضوع ثبات مالی با بازرسی مالی سوئد (Finansinspektionen) و اداره ملی بدهی همکاری میکند.
ریکسبانک چه زمانی و چرا تأسیس شد؟
ریکسبانک خود را قدیمیترین بانک مرکزی جهان میداند. ریکسداگ در ۱۶۶۸ تأسیس «بانک طبقات کشور» (Riksens Ständers Bank) را تصویب کرد و این بانک بعدها نام Sveriges Riksbank گرفت. پیش از آن، «استکهلمز بانکو» که یوهان پالمستروک در ۱۶۵۶ بنیان گذاشته بود، با انتشار اسکناس بیش از پشتوانه ورشکسته شد. به همین دلیل بانک جدید زیر کنترل مستقیم پارلمان قرار گرفت تا از دخالت پادشاه دور بماند و در آغاز اجازه انتشار اسکناس نداشت. نقش بانک مرکزی به معنای امروزی از ۱۸۹۷ شکل گرفت؛ سالی که نخستین قانون ریکسبانک تصویب شد و حق انحصاری انتشار اسکناس به آن رسید.
منابع: ریکسبانک، History؛ ویکیپدیای انگلیسی، Sveriges Riksbank
ابهام: سایت رسمی ریکسبانک تغییر نام به Sveriges Riksbank را ۱۸۶۷ ذکر میکند، اما ویکیپدیای انگلیسی آن را به تشکیل ریکسداگ جدید در ۱۸۶۶ نسبت میدهد.
ریکسبانک چگونه اداره میشود و چه کسی تصمیم میگیرد؟
ریکسبانک را یک هیئت اجرایی پنجنفره اداره میکند. اعضای این هیئت را «شورای عمومی» (General Council) منصوب میکند و اعضای شورای عمومی را ریکسداگ برمیگزیند. اعضای هیئت اجرایی پس از فراخوان عمومی برای دورهای پنج یا ششساله منصوب میشوند؛ یکی از آنان رئیس بانک (Governor) و رئیس هیئت است و بقیه معاوناند. هیئت معمولاً هر دو هفته یک بار، روزهای چهارشنبه، تشکیل جلسه میدهد؛ برای تصمیمگیری حضور دستکم سه عضو لازم است و در اختلاف، نظر اکثریت پیروز میشود و رأی رئیس در تساوی تعیینکننده است. هر عضو میتواند مخالفت خود را رسماً ثبت کند. تصمیمهای سیاست پولی، ثبات مالی و مدیریت داراییها با همین هیئت است.
ریکسبانک تا چه اندازه از دولت مستقل است؟
طبق توضیح رسمی ریکسبانک، این بانک «بانک مرکزی مستقل و مرجعی خودگردان زیر نظر ریکسداگ» است: پارلمان مأموریت و وظایف آن را تعیین میکند، اما تصمیمها را هیئت اجرایی بهطور مستقل میگیرد. نکته مهم این است که ریکسبانک زیر نظر پارلمان است، نه دولت. حتی رئیس و نایبرئیس شورای عمومی که حق حضور در جلسات هیئت اجرایی را دارند، برای حفظ این استقلال نمیتوانند پیشنهاد بدهند یا رأی بدهند. در مقابل این استقلال، ریکسبانک بر لزوم ارزیابی و بازبینی مؤثر عملکرد خود تأکید میکند. ویکیپدیا نیز جدایی بانک از دولت را به قانون اساسی ۱۹۷۵ نسبت میدهد.
منابع: ریکسبانک، The Riksbank’s tasks and operations؛ ریکسبانک، The Executive Board؛ ویکیپدیای انگلیسی، Sveriges Riksbank
ابهام: جزئیات حقوقی سازوکار پاسخگویی ریکسبانک به ریکسداگ در منابع بررسیشده این مدخل به تفصیل نیامده است.
هدف تورمی ریکسبانک چیست و نرخ سیاستی چگونه اثر میگذارد؟
ریکسبانک هدف تورمی خود را ۲ درصد تغییر سالانه شاخص CPIF تعریف کرده است؛ شاخص قیمت مصرفکننده با نرخ بهره ثابت، که اثر مستقیم تغییر نرخ بهره وام مسکن را کنار میگذارد. ابزار اصلی رسیدن به این هدف «نرخ سیاستی» (policy rate) است: بانک با تعیین سطح آن بر نرخهای بازار و در نهایت بر تورم و فعالیت اقتصادی اثر میگذارد. به گزارش ویکیپدیا، این چارچوب پس از فروپاشی نظام نرخ ارز ثابت کرون در نوامبر ۱۹۹۲ و از ژانویه ۱۹۹۳ برپایه نرخ ارز شناور و هدف تورمی شکل گرفت. افزایش نرخ سیاستی معمولاً وام گرفتن را گرانتر میکند؛ به همین دلیل در خبرهای رونما پس از هر تصمیم، تغییر نرخ وام بانکهای تجاری هم دیده میشود.
منابع: ریکسبانک، The Riksbank’s tasks and operations؛ ریکسبانک، The Riksbank’s monetary policy؛ ویکیپدیای انگلیسی، Sveriges Riksbank؛ هفت: تورم چیست و چرا قدرت خرید را کم میکند؟
چرا ریکسبانک در میان بانکهای مرکزی شناختهشده است؟
غیر از قدمت، چند نکته ریکسبانک را متمایز کرده است. به گزارش ویکیپدیا، در ژوئیه ۲۰۰۹ و در واکنش به بحران مالی ۲۰۰۸، نرخ سپرده یکشبه آن به منفی ۰٫۲۵ درصد رسید و از این رو از نخستین بانکهای مرکزی شمرده میشود که نرخ منفی را به کار گرفت. همچنین ریکسبانک پس از سیصدمین سالگرد خود در ۱۹۶۸، «جایزه ریکسبانک در علوم اقتصادی به یاد آلفرد نوبل» را بنیان گذاشت که همراه جوایز نوبل در ۱۰ دسامبر در استکهلم اهدا میشود. شعار بانک نیز عبارت لاتین Hinc robur et securitas («از اینجا نیرو و امنیت») است.
منابع: ویکیپدیای انگلیسی، Sveriges Riksbank؛ ریکسبانک، History
ابهام: ادعای «نخستین» بودن در نرخ منفی به نقل از ویکیپدیاست و در این مدخل با منبع رسمی ریکسبانک تطبیق داده نشده؛ نرخ اصلی بانک در آن زمان مثبت بود و فقط نرخ سپرده منفی شد.
وضعیت کنونی سیاست پولی ریکسبانک چیست؟
هیئت اجرایی ریکسبانک در ۴ نوامبر ۲۰۲۶ نرخ سیاستی را ۰٫۲۵ واحد درصد افزایش داد و به ۲ درصد رساند؛ نرخی که طبق سایت بانک از ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ اجرا میشود. بانک دلیل را ترکیب رونق فعالیت اقتصادی، افزایش هزینهها بر اثر اختلال عرضه مرتبط با جنگ در خاورمیانه و تضعیف کرون دانسته که انتظار میرود تورم را در سال آینده به بالای ۲ درصد برساند. تورم CPIF در سپتامبر ۲۰۲۶، ۱٫۵ درصد بود، اما بدون اثر موقت اقدامات مالی دولت ۳ درصد میشد. ریکسبانک گفته اگر چشمانداز ثابت بماند، احتمالاً نرخ در سال آینده باز هم بالا میرود.
منابع: ریکسبانک، Policy rate raised to 2 per cent (۴ نوامبر ۲۰۲۶)؛ ریکسبانک، The Riksbank’s monetary policy؛ رونما، بانک مرکزی سوئد نرخ بهره سیاستی را از ۱٫۷۵ به ۲ درصد رساند
ابهام: شمار و اندازه افزایشهای بعدی معلوم نیست؛ برآورد «چهار یا پنج افزایش» که در برخی گزارشها آمده منبع مشخصی ندارد. ریکسبانک خود به ریسکهای دوطرفه، از جمله ناپایداری بهبود بازار کار، اشاره کرده است.
پیوندهای مرتبط
ریکسبانک در خبرهای رونما
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ سازمانها و نهادها · ۱ دقیقهاداره فدرال هوانوردی آمریکا (FAA) چیست؟ هفت پرسش درباره نهادی که آسمان آمریکا را اداره میکنداداره فدرال هوانوردی آمریکا (Federal Aviation Administration یا FAA) نهادی است که آسمان غیرنظامی ایالات متحده را مدیریت…
- ۲ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهانویدیا چیست؟ هفت پرسش درباره شرکتی که به موتور تراشهای هوش مصنوعی تبدیل شدانویدیا (NVIDIA Corporation) شرکت فناوری آمریکایی با دفتر مرکزی در سانتا کلارای کالیفرنیاست که با تراشههای گرافیکی بازیهای…
- ۳ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهحزب آلترناتیو برای آلمان (AfD) چیست؟ هفت پرسش دربارهٔ پیدایش، مواضع و جایگاه امروز آن«آلترناتیو برای آلمان» یا AfD (افدی) حزبی است که در کمتر از یک دهه از گروهی کوچک در…
- ۴ سازمانها و نهادها · ۵ دقیقهآسترازنکا چیست؟ هفت پرسش درباره غول داروسازی سوئدی–بریتانیاییآسترازنکا (AstraZeneca) یکی از بزرگترین شرکتهای داروسازی و زیستفناوری جهان است؛ شرکتی با ریشههای سوئدی و بریتانیایی که…
- ۵ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهپیمان دوستی و همکاری در جنوب شرق آسیا (TAC) چیست؟ هفت پرسشپیمان دوستی و همکاری در جنوب شرق آسیا (TAC) از اسناد پایه نظم منطقهای جنوب شرق آسیاست که…
- ۶ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهفرانکوفونی چیست؟ هفت پرسش درباره سازمان بینالمللی کشورهای فرانسهزبانسازمان بینالمللی فرانکوفونی (OIF) نهادی میاندولتی است که دولتها و حکومتهایی را گرد هم میآورد که پیوندی تاریخی…
- ۷ سازمانها و نهادها · ۶ دقیقهآسهآن چیست؟ هفت پرسش درباره اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیاآسهآن، یا اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا، مهمترین سازمان منطقهای جنوب شرق آسیاست که از ۱۹۶۷ تاکنون از…