ریشهکنی آبله؛ هفت پرسش دربارهٔ تنها بیماری انسانی که از جهان حذف شد
۱۲ اکتبر ۱۹۷۷، خودرویی که دو کودک مبتلا به آبله را از یک اردوگاه عشایری به اردوگاه قرنطینهٔ نزدیک بندر مرکا در سومالی میبرد، جلوی بیمارستان شهر ایستاد تا راننده نشانی بپرسد. علی مائو مالین، آشپز ۲۳سالهٔ بیمارستان، پیشنهاد داد راه را نشانشان دهد. تدروس ادهانوم، مدیرکل سازمان جهانی بهداشت، این ماجرا را در مجمع جهانی بهداشت ۲۰۲۳ چنین روایت کرد: راننده پرسید آیا واکسن زده است و مالین گفت: «نگران نباش، برویم.» او واکسن نزده بود و همان چند دقیقه همنشینی با کودکان کافی بود. به گزارش مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا (CDC)، ده روز بعد تب کرد و پزشکان ابتدا گمان کردند مالاریا و سپس آبلهمرغان دارد. مالین آخرین انسانی شد که در جهان به آبلهٔ طبیعی مبتلا شد. بیماریای که دستکم سه هزار سال همراه بشر بود، چگونه به این نقطه رسید؟

آبله چه بیماریای بود و چرا اینقدر ترسناک بود؟
آبله بیماری واگیرداری بود که ویروس واریولا، از خانوادهٔ ارتوپاکسویروسها، آن را ایجاد میکرد. به نوشتهٔ سازمان جهانی بهداشت، نشانههای نخست آن تب بالا، خستگی و کمردرد شدید بود و دو تا سه روز بعد بثورات پوستی از صورت و دستها آغاز میشد؛ برجستگیهایی پر از مایع روشن که چرکی میشدند و سرانجام دلمه میبستند. ویروس بیشتر با قطرههای تنفسی در تماس نزدیک و گاهی از راه لباس و ملافهٔ آلوده منتقل میشد. دورهٔ نهفتگی ۷ تا ۱۷ روز بود و بیمار از زمان تب تا افتادن آخرین دلمه سرایتدهنده بود.
به گفتهٔ CDC، از هر ده بیمار حدود سه نفر میمردند و بسیاری از بازماندگان جای زخمهای عمیق، بهویژه بر صورت، داشتند و برخی نابینا میشدند. سازمان جهانی بهداشت شمار قربانیان آبله را تنها در قرن بیستم ۳۰۰ میلیون نفر برآورد میکند. به نوشتهٔ مقالهای مروری در نشریهٔ دانشگاه بیلور، در قرن هجدهم سالانه حدود ۴۰۰ هزار اروپایی بر اثر آبله جان میباختند.
منابع این پاسخ
پیش از واکسن، مردم چگونه از خود در برابر آبله محافظت میکردند؟
یکی از نخستین روشها «واریولاسیون» بود که نامش از خود ویروس گرفته شده است. به توضیح CDC، در این روش مادهٔ برداشتهشده از تاولهای بیمار آبلهای را در خراشی روی بازوی فرد سالم میگذاشتند یا از راه بینی به او میدادند. فرد معمولاً تب و بثوراتی خفیفتر میگرفت و احتمال مرگش از ابتلای طبیعی کمتر بود. این روش اما بیخطر نبود: به نوشتهٔ اشتفان ریدل در مقالهٔ مروریاش، ۲ تا ۳ درصد از کسانی که واریوله میشدند میمردند، گاهی خودشان منشأ همهگیری تازهای میشدند یا از همین راه به بیماریهایی مانند سل و سیفلیس مبتلا میشدند.
واریولاسیون در آغاز قرن هجدهم از استانبول به اروپا رسید. لیدی مری وورتلی مونتاگو، اشرافزادهٔ انگلیسی که آبله صورتش را زخمی کرده و برادرش را کشته بود، در ۱۷۱۸ پسر پنجسالهاش را در استانبول واریوله کرد و در ۱۷۲۱ در لندن، در حضور پزشکان دربار، دختر چهارسالهاش را. حمایت پیگیر او بود که این روش را به انگلستان آورد.
منابع این پاسخ
ادوارد جنر چگونه نخستین واکسن جهان را ساخت؟
ادوارد جنر، پزشک انگلیسی، متوجه شده بود شیردوشانی که آبلهٔ گاوی گرفتهاند، به آبله مبتلا نمیشوند. او با واریولاسیون آشنا بود و حدس زد تماس با آبلهٔ گاوی هم میتواند محافظت کند. به روایت CDC و ریدل، جنر در ۱۴ مه ۱۷۹۶ مادهٔ زخم آبلهٔ گاوی را از دست شیردوشی به نام سارا نلمز برداشت و به بازوی جیمز فیپس، پسر هشتسالهٔ باغبانش، تزریق کرد. پسر تب خفیفی کرد و زود بهبود یافت. در ژوئیهٔ همان سال جنر او را چند بار در معرض ویروس آبله قرار داد، اما فیپس بیمار نشد؛ آزمایشی که امروز از نظر اخلاقی پذیرفتنی نیست.
انجمن سلطنتی لندن مقالهٔ نخست او را نپذیرفت، اما جنر در ۱۷۹۸ با موردهای بیشتر رسالهاش را منتشر کرد. واژهٔ «واکسیناسیون» از vacca، به معنای گاو در لاتین، آمده است. سازمان جهانی بهداشت واکسن آبله را نخستین واکسن موفق تاریخ میداند. به نوشتهٔ CDC، در قرن نوزدهم ویروس دیگری به نام واکسینیا جای آبلهٔ گاوی را در ساخت واکسن گرفت.
منابع این پاسخ
برنامهٔ جهانی ریشهکنی آبله چگونه به نتیجه رسید؟
سازمان جهانی بهداشت از ۱۹۵۹ برنامهٔ ریشهکنی را آغاز کرد، اما به نوشتهٔ CDC کمبود بودجه، نیرو و واکسن آن را زمینگیر کرد. دونالد هندرسون، رئیس برنامهٔ جهانی، در گفتوگویی منتشرشده در نشریهٔ انجمن سلطنتی بریتانیا یادآوری میکند که مجمع جهانی بهداشت در ۱۹۶۶ بودجهٔ سالانهٔ ۲.۴ میلیون دلاری برنامهٔ دهساله را تنها با دو رأی بیش از حد نصاب تصویب کرد. «برنامهٔ تشدیدشده» از ۱۹۶۷ آغاز شد.
به گفتهٔ هندرسون، در آغاز کار شاید بیش از ۸۰ درصد واکسنها کیفیت لازم را نداشتند؛ برنامه به تولید واکسن خشکشدهای تکیه کرد که بیش از یک ماه گرمای ۳۷ درجه را تاب میآورد. سوزن دوشاخهٔ ارزان هم یکچهارم دوز معمول را مصرف میکرد و آموزشش پانزده دقیقه طول میکشید. در کنار واکسیناسیون گسترده، راهبرد «مراقبت و مهار» نقش کلیدی داشت: پیدا کردن سریع هر بیمار و واکسینه کردن همهٔ اطرافیانش، یعنی واکسیناسیون حلقهای. شمار کشورهای آلوده از ۳۱ در ۱۹۶۷ به پنج در ۱۹۷۳ رسید. سازمان جهانی بهداشت هزینهٔ کل برنامه را ۳۰۰ میلیون دلار و صرفهجویی آن را سالانه یک میلیارد دلار برآورد میکند.
منابع این پاسخ
- CDC؛ History of Smallpox (مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا)
- Philosophical Transactions of the Royal Society B؛ Lessons from the eradication of smallpox: an interview with D. A. Henderson (هندرسون و کلپاک، ۲۰۱۳)
- سازمان جهانی بهداشت؛ Commemorating the 40th Anniversary of Smallpox Eradication (۸ مه ۲۰۲۰)
چرا آبله ریشهکن شد اما بیشتر بیماریها هنوز نه؟
خود ویژگیهای آبله به ریشهکنی کمک کرد. به جمعبندی گزارشی از آکادمیهای ملی آمریکا، انسان تنها میزبان و ناقل ویروس بود و هیچ مخزن حیوانی نداشت؛ بیماری نشانههای آشکاری داشت و ناقل بیعلامت یا عفونت پنهان نداشت؛ بیشترین سرایت وقتی رخ میداد که بیمار آشکارا بیمار بود؛ یک بار ابتلا ایمنی مادامالعمر میآورد؛ و واکسنی پایدار وجود داشت. همینها ردگیری زنجیرهٔ سرایت را نسبتاً ساده میکرد: بثورات مشخص آبله را حتی افراد غیرپزشک هم میتوانستند تشخیص دهند و گزارش کنند.
بیشتر بیماریها این ویژگیها را با هم ندارند. هندرسون یادآوری میکند که پیش از آبله، چهار تلاش برای ریشهکنی شکست خورده بود: کرم قلابدار، تب زرد، یاز و مالاریا. به همین دلیل سازمان جهانی بهداشت آبله را هنوز تنها بیماری انسانی میداند که از جهان ریشهکن شده است. برنامههای فلج اطفال و بیماری کرم گینه از درسهای آبله، بهویژه مراقبت دقیق و پاسخ سریع به هر همهگیری، بهره گرفتهاند، اما هنوز به پایان نرسیدهاند.
منابع این پاسخ
- آکادمیهای ملی آمریکا (NCBI Bookshelf)؛ Scientific Background on Smallpox and Smallpox Vaccination (۲۰۰۲)
- Philosophical Transactions of the Royal Society B؛ Lessons from the eradication of smallpox: an interview with D. A. Henderson (هندرسون و کلپاک، ۲۰۱۳)
- سازمان جهانی بهداشت؛ WHO commemorates the 40th anniversary of smallpox eradication (۱۳ دسامبر ۲۰۱۹)
آخرین بیماران آبله در جهان چه کسانی بودند؟
به نوشتهٔ CDC، رحیمه بانو، دختر سهسالهٔ بنگلادشی، در اواخر ۱۹۷۵ آخرین انسانی بود که به گونهٔ شدید آبله (واریولا ماژور) بهطور طبیعی مبتلا شد. دختری هشتساله به نام بلقیسالنسا بیماری او را گزارش داد و ۲۵۰ تاکا جایزه گرفت. رحیمه در خانه قرنطینه شد، شبانهروز نگهبان داشت و همهٔ خانههای اطراف واکسینه شدند. دو سال بعد، علی مائو مالین در سومالی آخرین مبتلای طبیعی به گونهٔ خفیفتر بیماری (واریولا مینور) بود. به گزارش ابتکار جهانی ریشهکنی فلج اطفال، او از ترس سوزن از واکسن فرار کرده بود و در دو هفته بیش از ۵۴ هزار نفر در اطرافش واکسینه شدند.
آخرین قربانی آبله اما در آزمایشگاه بود. جانت پارکر، عکاس پزشکی دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه بیرمنگام، که یک طبقه بالاتر از آزمایشگاه پژوهش آبله کار میکرد، در ۱۹۷۸ بیمار شد و ۱۱ سپتامبر درگذشت. مادرش هم با وجود واکسن مبتلا شد. سرانجام در ۹ دسامبر ۱۹۷۹ کمیسیون جهانی ریشهکنی آبله را تأیید کرد و مجمع جهانی بهداشت ۸ مه ۱۹۸۰ آن را رسماً اعلام کرد.
منابع این پاسخ
- CDC؛ History of Smallpox (مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا)
- ابتکار جهانی ریشهکنی فلج اطفال؛ Remembering Ali Maalin
- سازمان جهانی بهداشت؛ WHO Director-General’s High-Level Welcome at the Seventy-Sixth World Health Assembly (۲۱ مه ۲۰۲۳)
- سازمان جهانی بهداشت؛ Commemorating the 40th Anniversary of Smallpox Eradication (۸ مه ۲۰۲۰)
ویروس آبله امروز کجاست و آیا هنوز به واکسن آن نیاز داریم؟
به نوشتهٔ CDC، امروز تنها دو آزمایشگاه رسماً و زیر نظر سازمان جهانی بهداشت ویروس واریولا را نگه میدارند: خود CDC در آتلانتا و مرکز دولتی ویروسشناسی «وکتور» در کولتسووی روسیه. سازمان جهانی بهداشت پژوهش روی این ذخیرهها را از راه کمیتهای مشورتی نظارت میکند، آزمایشگاهها را بازرسی میکند و ذخیرهٔ اضطراری واکسن را برای احتمال بعید بازگشت بیماری نگه میدارد. به گفتهٔ CDC، واکسن آبله دیگر برای عموم مردم توصیه نمیشود و فقط در صورت شیوع به کار میرود؛ دلیل آمادگی هم احتمال، هرچند ضعیف، سوءاستفاده از ویروس در حملهٔ زیستی است. مالین هم تا روز مرگش در کارزار فلج اطفال سومالی کار میکرد.
جمعبندی: آبله با ترکیب علم و همبستگی جهانی از میان رفت: واکسن جنر، واکسن خشکشدهٔ مقاوم، سوزن دوشاخه و راهبرد پیدا کردن و مهار هر بیمار. ویژگیهای خاص آبله این پیروزی را ممکن کرد و به همین دلیل تکرارش برای بیماریهای دیگر دشوار است.
مطالعه مرتبط در هفت: شستن دستها؛ هفت پرسش از داستان زملوایس تا آب و صابون امروز؛ داستان سادهترین روش پیشگیری از عفونت.
منابع و بازبینی
- سازمان جهانی بهداشت؛ Smallpox (صفحهٔ موضوعی آبله)
- CDC؛ About Smallpox (مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا)
- Proceedings (Baylor University Medical Center)؛ Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination (اشتفان ریدل، ۲۰۰۵)
- CDC؛ History of Smallpox (مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا)
- Philosophical Transactions of the Royal Society B؛ Lessons from the eradication of smallpox: an interview with D. A. Henderson (هندرسون و کلپاک، ۲۰۱۳)
- سازمان جهانی بهداشت؛ Commemorating the 40th Anniversary of Smallpox Eradication (۸ مه ۲۰۲۰)
- آکادمیهای ملی آمریکا (NCBI Bookshelf)؛ Scientific Background on Smallpox and Smallpox Vaccination (۲۰۰۲)
- سازمان جهانی بهداشت؛ WHO commemorates the 40th anniversary of smallpox eradication (۱۳ دسامبر ۲۰۱۹)
- ابتکار جهانی ریشهکنی فلج اطفال؛ Remembering Ali Maalin
- سازمان جهانی بهداشت؛ WHO Director-General’s High-Level Welcome at the Seventy-Sixth World Health Assembly (۲۱ مه ۲۰۲۳)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…