ساسانیان؛ دین، قدرت و جامعه
در نقشبرجستههای طاق بستان، شاهان ساسانی با جلوهای باشکوه تصویر شدهاند. این تصاویر از قدرت میگویند، اما درباره زندگی کشاورز، بازرگان یا پیرو دین دیگر همه چیز را نشان نمیدهند. ساسانیان نزدیک به چهار قرن در بخش بزرگی از ایران و سرزمینهای پیرامونی حکومت کردند. برای شناخت این دوره باید قدرت شاه، نفوذ دین، نظام مالی و پیامد جنگهای طولانی را کنار هم دید.
ساسانیان چگونه به حکومت رسیدند؟
اردشیر بابکان در سده سوم میلادی با شکست قدرت اشکانی حکومت تازهای ایجاد کرد. شاهان ساسانی خود را با مفاهیم مشروعیت ایرانی و شاهنشاهی معرفی میکردند، اما ساختار حکومت در طول چند سده تغییر داشت.
اردشیر بابکان در اوایل سده سوم میلادی از پارس برخاست و با پیروزی بر اردوان اشکانی به حکومت تازه مشروعیت داد. فرمانروایان ساسانی خود را ادامهدهنده شکوه ایران معرفی میکردند، اما دستگاه اداری از صفر ساخته نشد. بسیاری از شبکههای محلی، شهرها و سنتهای حکومتی از دوره پیشین به حیات خود ادامه دادند.
آیین زرتشتی چه جایگاهی داشت؟
نهادهای زرتشتی در پادشاهی ساسانی نفوذ چشمگیری یافتند. بااینحال رابطه شاه و موبدان، حدود رسمیت دینی و شیوه برخورد با ادیان دیگر در همه دورهها یکسان نبود.
نهادهای زرتشتی در حکومت ساسانی اهمیت زیادی یافتند و برخی شاهان از حمایت موبدان برای تثبیت مشروعیت بهره میگرفتند. بااینحال تصویر یک دین رسمی با اجرای یکسان در تمام قلمرو و همه سدهها سادهسازی است. مناسبات شاهان و روحانیان، اختلافهای درونی و شیوه برخورد با دیگر گروههای دینی در دورههای مختلف تغییر داشت.
چه ادیانی در قلمرو وجود داشتند؟
علاوه بر زرتشتیان، مسیحیان، یهودیان و پیروان دیگر سنتها در نواحی مختلف زندگی میکردند. گزارشهای محدودیت و حمایت بسته به دوره و سیاست حکومتی متفاوتاند و نمیتوان تجربه همه گروهها را یکسان دانست.
مسیحیان، یهودیان و پیروان سنتهای دیگر نیز در قلمرو ساسانی زندگی میکردند. موقعیت مسیحیان گاهی تحت تأثیر جنگ با روم مسیحی قرار میگرفت و سیاست حکومت از دورهای به دوره دیگر فرق داشت. برای ارزیابی «مدارا» یا «آزار»، باید قانون، روایت کلیسایی و شواهد هر دوره را جدا بررسی کرد.
حکومت چگونه مالیات میگرفت؟
دولت برای اداره سپاه و دربار به منابع کشاورزی و بازرگانی متکی بود. اصلاحات مالیاتی و اداری، بهویژه در دوره خسرو انوشیروان، در منابع مطرح شدهاند و باید میان روایت ستایشآمیز و شواهد اجرایی تفاوت گذاشت.
زمینهای کشاورزی، آبیاری و مالیات برای تأمین هزینه سپاه و دیوان حیاتی بودند. اصلاحات منسوب به خسرو یکم درباره مالیات زمین و سرشماری منابع در روایتهای تاریخی آمده است. اما تفاوت میان اهداف اعلامشده و اجرای آن در روستاها مهم است: مالیات میتوانست منبع خدمات و سپاه باشد و در عین حال بر معیشت کشاورزان فشار وارد کند.
جامعه چه طبقات و گروههایی داشت؟
اشراف زمیندار، نیروهای نظامی، روحانیان، کشاورزان، صنعتگران و بازرگانان نقشهای متفاوتی داشتند. توصیفهای کلاسیک از طبقات همیشه بازتاب دقیق زندگی اجتماعی همه مناطق نیستند.
در برخی متنها جامعه ساسانی به گروههای روحانی، جنگاور، دبیر و تولیدکننده تقسیم شده است. این طبقهبندی بازتاب نگاه هنجاری نویسندگان است و نباید آن را فهرستی دقیق از تمام مشاغل، زنان و اقلیتهای اجتماعی دانست. اسناد حقوقی، مهرها و یافتههای باستانشناسی میتوانند جزئیات بیشتری از خانواده و مالکیت نشان دهند.
چرا جنگ با روم شرقی مهم بود؟
رقابت بر سر ارمنستان، میانرودان و گذرگاههای تجاری به جنگهای مکرر انجامید. جنگ بزرگ اوایل سده هفتم منابع دو امپراتوری را فرسود و پیامدهایی برای تحولات بعدی منطقه داشت.
امپراتوری ساسانی و روم شرقی بارها بر سر ارمنستان و میانرودان جنگیدند. جنگ بزرگ اوایل سده هفتم، بهویژه در دوران خسرو دوم، با فتح و بازپسگیری سرزمینها، هزینه بسیار برای دو طرف به جا گذاشت. جنگ دائمی نبود؛ قراردادها، مبادله اسیران و تجارت نیز بخشی از روابط بودند.
سقوط ساسانیان چگونه رخ داد؟
درگیریهای طولانی، بحران جانشینی، رقابت نخبگان و پیشروی سپاه مسلمانان در دهههای پس از ۶۳۰ میلادی دست به دست هم دادند. سقوط سیاسی حکومت ناگهانیتر از تغییرات دینی و فرهنگی جامعه بود.
پس از قتل خسرو دوم در ۶۲۸ میلادی، تغییر سریع شاهان، اختلاف نخبگان و دشواری تأمین سپاه به بحران دامن زد. پیشروی نیروهای مسلمان در دهههای بعد پایان قدرت سیاسی ساسانیان را رقم زد؛ اما تغییر زبان و دین جمعیتها یک رویداد یکروزه نبود. بسیاری از سنتهای دیوانی ایرانی به نظامهای اسلامی بعدی راه یافتند.
جمعبندی
شناخت این دوره به تفکیک رویدادهای ثبتشده، روایتهای تاریخی و تفسیرهای پژوهشی نیاز دارد. هیچ عامل واحدی همه تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را توضیح نمیدهد.
منابع اصلی
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…