سرقت مونالیزا؛ هفت پرسش دربارهٔ مشهورترین تابلوی جهان
صبح دوشنبه ۲۱ اوت ۱۹۱۱ که لوور به روی بازدیدکنندگان بسته بود، شیشهبُری به نام وینچنزو پروجا مونالیزا را از دیوار برداشت و بیآنکه کسی متوجه شود از موزه بیرون رفت. به روایت لوور، تا بیش از دو سال هیچ خبری از تابلو نشد. بریتانیکا مینویسد مردم برای دیدن جای خالی آن به موزه هجوم آوردند. این سرقت پرسشی قدیمیتر را هم زنده میکند: این تابلوی کوچک روی چوب چه دارد که به مشهورترین نقاشی جهان بدل شد؟

زن تصویر مونالیزا کیست؟
لوور زن تصویر را لیزا گراردینی، همسر فرانچسکو دل جوکوندو، بازرگان ابریشم فلورانسی، معرفی میکند. نام ایتالیایی «لا جوکوندا» و نام فرانسوی «لا ژوکوند» از همین نام خانوادگی آمده است.
بریتانیکا محتاطتر است: این شناسایی سنتی را نخستین بار جورجو وازاری، زندگینامهنویس هنرمندان، در ۱۵۵۰ مطرح کرد. فرضیههای دیگری هم بوده، از کاترینا، مادر لئوناردو، تا خودنگارهای از خود نقاش. به نوشتهٔ بریتانیکا، تلاشهای قرن بیستویکم برای یافتن بقایای لیزا و آزمایش دیانای نتیجهٔ قطعی نداشته است. پس روایت رایج پذیرفتهشدهترین پاسخ است، اما اثباتشده نیست.
منابع این پاسخ
لئوناردو مونالیزا را کی و چگونه کشید؟
بریتانیکا مینویسد لئوناردو حدود ۱۵۰۳ کار را آغاز کرد و تابلو هنگام مرگ او در ۱۵۱۹ هنوز در کارگاهش بود. او احتمالاً سالها بهتناوب روی آن کار کرد و لایههای نازک رنگ روغن را در زمانهای مختلف افزود. این اثر روی تختهٔ چوب صنوبر کشیده شده است، نه بوم.
لوور برجستهترین ویژگی آن را تکنیک «اسفوماتو» میداند: لایههای شفاف رنگ که مرزها را نرم و «دودمانند» میکنند. بریتانیکا اضافه میکند ژست سهرخ، که سوژه را اندکی رو به بیننده میچرخاند، از نیمرخ مرسوم در هنر ایتالیا فاصله گرفت و به قاعدهٔ چهرهنگاری بعدی بدل شد.
منابع این پاسخ
مونالیزا چطور به فرانسه و موزهٔ لوور رسید؟
به نوشتهٔ لوور، فرانسوای یکم، پادشاه فرانسه، لئوناردو را به فرانسه دعوت کرد و تابلو را در ۱۵۱۸ از او خرید. بریتانیکا تاریخ دیگری میدهد و میگوید پادشاه اثر را پس از مرگ هنرمند به دست آورد. این تفاوت جزئی نشان میدهد حتی تاریخچهٔ مشهورترین تابلو هم روایتهای متفاوت دارد.
هر دو منبع دربارهٔ ادامهٔ ماجرا همنظرند: اثر وارد مجموعهٔ سلطنتی شد و با انقلاب فرانسه به مجموعهٔ عمومی پیوست. بریتانیکا میافزاید تابلو مدتی در اتاقخواب ناپلئون آویخته بود و از ۱۸۰۴ بخشی از مجموعهٔ لوور است.
منابع این پاسخ
سرقت ۱۹۱۱ چگونه انجام شد؟
به نوشتهٔ بریتانیکا، پروجا مهاجری ایتالیایی بود که مدتی در لوور روی چند تابلو، از جمله مونالیزا، شیشهٔ محافظ نصب کرده بود. روایت ویدئوی لوور میگوید او هنگام بستهشدن موزه در یکشنبه ۲۰ اوت با دو همدست در انباری پنهان شد. صبح روز بعد، که موزه تعطیل بود، تابلو را پایین آورد و بیرون رفت.
بریتانیکا دربارهٔ همدستان محتاطتر است و از «احتمالاً دو کارگر دیگر» میگوید. تحقیقات هم به بیراهه رفت: گیوم آپولینر، شاعر، به گفتهٔ لوور سه روز زندانی شد و سپس بیگناه شناخته شد. پیکاسو نیز در شمار مظنونان بود و مدیر بخش نقاشی لوور استعفا داد.
منابع این پاسخ
مونالیزا چطور پیدا شد و چرا مشهورتر شد؟
بریتانیکا مینویسد دو سال بعد، دلال آثار هنری در فلورانس به مقامات خبر داد که مردی میخواهد مونالیزا را به او بفروشد. پلیس تابلو را در کف کاذب صندوقی متعلق به پروجا یافت. لوور نام این عتیقهفروش را آلفردو جری ذکر میکند. پروجا گفته بود میخواست تابلویی را که گمان میکرد از ایتالیا ربوده شده به آن بازگرداند؛ در حالی که از تاریخ واقعی ورود آن به مجموعهٔ سلطنتی بیخبر بود.
او محاکمه و زندانی شد. تابلو پس از گردشی در ایتالیا، در ۴ ژانویهٔ ۱۹۱۴ به لوور بازگشت. لوور میگوید شهرتش پس از این ماجرا بیشتر شد، اما بریتانیکا تأکید میکند هیچ دلیل واحدی شهرت مونالیزا را توضیح نمیدهد.
منابع این پاسخ
امروز چگونه از مونالیزا محافظت میشود؟
لوور میگوید مونالیزا از ۲۰۰۵ بهتنهایی در وسط تالار، داخل محفظهای شیشهای نگهداری میشود. دلیلش فقط امنیت نیست: تختهٔ صنوبر در طول سالها تاب برداشته و ترکی در آن پیدا شده است، پس دما و رطوبت محفظه باید کنترل شود.
بریتانیکا مینویسد پس از چند حمله در ۱۹۵۶، که یکی به ناحیهٔ نزدیک آرنج سوژه آسیب زد، شیشهٔ محافظ ضدگلوله شد. همین محافظ تابلو را از آسیب در حملههای بعدی حفظ کرد؛ از پرتاب یک لیوان سرامیکی در ۲۰۰۹ تا پرتاب چیزی شبیه کیک و سوپ از سوی معترضان اقلیمی در دههٔ ۲۰۲۰. در جنگ جهانی دوم هم تابلو از موزه خارج و در ۱۹۴۵ بازگردانده شد.
منابع این پاسخ
پیش از دیدن مونالیزا در لوور چه بدانیم؟
لوور مونالیزا را در تالار «سال دِ زتا»، اتاق ۷۱۱ در بال دنون، طبقهٔ ۱، به نمایش گذاشته است؛ بزرگترین تالار کاخ که از ۱۹۶۶ میزبان این اثر است. روبهروی آن «جشن عروسی در قانا» اثر ورونزه قرار دارد که با بیش از ۶ متر ارتفاع و نزدیک ۱۰ متر عرض، بزرگترین نقاشی لوور است. بنابراین بهتر است وقتی برای آثار ونیزی اطراف آن هم بگذارید.
ساعت بازدید و بلیت را از سایت رسمی لوور بررسی کنید. جمعبندی: مونالیزا هم شاهکار فنی لئوناردو است و هم محصول تاریخ؛ از مجموعهٔ سلطنتی و انقلاب تا سرقتی که جای خالیاش خبرساز شد.
مطالعه مرتبط در هفت: موج بزرگ هوکوسای نیز اثری است که شهرت جهانیاش گاهی مانع دیدن جزئیاتش میشود.
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…