شام آخر؛ هفت پرسش دربارهٔ نقاشیای که از بمباران ۱۹۴۳ جان سالم به در برد
آگوست ۱۹۴۳، در یکی از بمبارانهای هوایی متفقین بر میلان، بمبی در میانهٔ صحن «رواق مردگان» صومعهٔ سانتا ماریا دله گراتسیه منفجر شد. رواق، حجرهها و کتابخانه فرو ریخت و سقف سفرهخانهٔ راهبان و یکی از دیوارهایش آوار شد. اما دیوار شمالی، که برای محافظت با هزاران کیسهٔ شن پوشانده شده بود، سر پا ماند؛ دیواری که «شام آخر» لئوناردو داوینچی بر آن نقش بسته بود. این نقاشی پیش از آن هم بارها تا مرز نابودی رفته بود و هنوز یکی از شکنندهترین شاهکارهای جهان است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم لئوناردو چه چیزی را بر این دیوار نشان داد، چه ترفندهایی به کار برد و چرا امروز فقط با رزرو و برای چند دقیقه میتوان آن را دید.

شام آخر کجاست و چه کسی آن را سفارش داد؟
شام آخر نقاشی دیواری بزرگی است بر دیوار شمالی سفرهخانهٔ صومعهٔ دومینیکی سانتا ماریا دله گراتسیه در میلان ایتالیا. ساخت این مجموعه از ۱۴۶۳ آغاز شد و در پایان قرن پانزدهم برامانته، از معماران بزرگ رنسانس، آن را بازسازی و بزرگ کرد.
سفارشدهندهٔ نقاشی لودوویکو اسفورتسا، دوک میلان و حامی لئوناردو در نخستین اقامت طولانیاش در این شهر بود؛ نشان خاندان اسفورتسا با حروف اول نامشان هنوز در سه نیمدایرهٔ بالای نقاشی دیده میشود. تاریخ دقیق کار در منابع کمی فرق میکند: یونسکو ۱۴۹۵ تا ۱۴۹۷ را میآورد و بریتانیکا «احتمالاً ۱۴۹۵ تا ۱۴۹۸».
کشیدن شام آخر بر دیوار سفرهخانهها در ایتالیای قرن پانزدهم رایج بود تا راهبان و راهبهها هنگام غذا خوردن، آخرین شام عیسی را پیش چشم داشته باشند. امروز این مجموعه در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
منابع این پاسخ
این نقاشی دقیقاً کدام لحظه را نشان میدهد؟
صحنه به روایت انجیلها از آخرین شام عیسی با دوازده حواریاش برمیگردد. به گفتهٔ یونسکو، لئوناردو لحظهای را کشید که درست پس از جملهٔ «یکی از شما به من خیانت خواهد کرد» فرا میرسد.
اما به نوشتهٔ بریتانیکا، تصویر یک لحظهٔ منجمد نیست و چند لحظهٔ پیاپی را کنار هم میگذارد. فیلیپ به خودش اشاره میکند، گویی میپرسد «آیا من هستم، سرورم؟». همزمان دست عیسی و یهودا به سوی یک ظرف دراز شده است؛ اشارهای به جملهٔ انجیل متی که خیانتکار کسی است که با او دست در کاسه برده است. عیسی در همان حال به نان و جامی از شراب اشاره میکند که یادآور بنیانگذاری آیین عشای ربانی است.
نکتهٔ دیگر اینکه لئوناردو برای عیسی هالهٔ نور معمول را نکشید. برخی پژوهشگران نور پنجرهٔ پشت سر او را جانشین هاله میدانند و برخی این نبودِ هاله را نشانهٔ انسان بودن او در آستانهٔ رنج.
منابع این پاسخ
چرا حواریون در گروههای سهنفره نشستهاند؟
لئوناردو عیسی را در میانهٔ میز و در میان حواریون نشاند و آنها را در چهار گروه سهنفره، دو گروه در هر سو، چید. یونسکو این ترکیب را کنار گذاشتن شیوهٔ کلاسیک تصویر کردن این صحنه میداند.
این گروهبندی به چشم بیننده نظم میدهد، اما درون هر گروه آشوب است: هر حواری به شیوهای واکنش نشان میدهد که لئوناردو آن را با شخصیت او سازگار میدانست. او میخواست با حالت بدن، حرکت دست و چهره، به تعبیر خودش «اندیشههای ذهن» را نشان دهد. نتیجه، به گفتهٔ بریتانیکا، بررسی پیچیدهای از عواطف انسانی در ترکیبی بهظاهر ساده است.
یونسکو همین را از دلایل اهمیت جهانی اثر میشمارد: شام آخر از نخستین نقاشیهای کلاسیکی است که به جای روایتی طولانی، بر لحظهای دقیق و بسیار کوتاه تمرکز میکند و بر کل تحول نقاشی پس از خود اثر گذاشت. نام حواریون از چپ به راست هم در منابع آمده است، از بارتولومئو تا شمعون.
منابع این پاسخ
لئوناردو چگونه روی یک دیوار صاف عمق ساخت؟
او از پرسپکتیو خطی استفاده کرد؛ روشی که در رنسانس دوباره کشف شد و در آن خطوط موازی در یک نقطهٔ گریز به هم میرسند تا روی سطح صاف توهم عمق پدید آید. لئوناردو این نقطه را روی شقیقهٔ راست عیسی گذاشت؛ یعنی دیوارپوشهای تیرهٔ دو طرف، تیرهای سقف و لبهٔ پنجرهها همه نگاه را به سوی چهرهٔ او میبرند.
پرسپکتیو فقط از یک نقطهٔ دید کاملاً درست به نظر میرسد. پژوهشگران دریافتهاند این نقطه حدود ۴٫۵۷ متر بالاتر از کف است. احتمالاً دلیلش این بود که لبهٔ پایینی نقاشی حدود ۲٫۴۴ متر بالاتر از زمین است و اگر دید از کف تنظیم میشد، بیننده فقط زیر میز را میدید.
به همین سبب فضای نقاشی همیشه کمی با فضای واقعی سفرهخانه ناهمخوان است. پژوهشگران تناقضهای دیگری هم یافتهاند: میز برای آن اتاق بیش از حد بزرگ است و با این حال برای نشستن سیزده نفر در سه سویش کافی نیست.
منابع این پاسخ
چرا شام آخر از همان سالهای نخست رو به تخریب رفت؟
بیشتر نقاشیهای دیواری آن دوره به روش فرسک کشیده میشدند: رنگ روی گچ تازه و مرطوب زده میشود و با خشک شدن گچ، به دیوار پیوند میخورد. این روش سرعت میخواهد، چون هر روز فقط بخشی از گچ تازه را میشود رنگ کرد. لئوناردو کمالگرا بود، آرام کار میکرد و میان جلسههای کارش فاصلههای طولانی میافتاد.
پس او شیوهای آزمایشی برگزید و رنگ را بهصورت «سکو» یا خشک، با تمپرا یا رنگ روغن، روی دو لایهٔ آستر خشک گذاشت. این کار به او آزادی داد، اما رنگ جذب دیوار نشد و فقط روی آن نشست. به گفتهٔ موزهٔ شام آخر، نقاشی چند سال پس از پایان کار پوستهپوسته شد و رنگ از دست داد.
بخار و دود آشپزخانهٔ صومعه، دودهٔ شمعهای سفرهخانه و رطوبت محل هم آسیب را بیشتر کردند. یونسکو مینویسد جورجو وازاری، زندگینامهنویس هنرمندان رنسانس، در ۱۵۶۸ به مشکلات این شیوه اشاره کرده بود.
منابع این پاسخ
شام آخر در طول قرنها چه آسیبهایی دید؟
در ۱۶۵۲ دری در دیوار شمالی بریده شد که پاهای عیسی را از نقاشی حذف کرد و رنگ و گچ اطرافش را لق کرد؛ جای این در هنوز زیر میز پیداست. سپس مرمتهای پیدرپی آمد. موزهٔ شام آخر از اوایل قرن هجدهم سابقهٔ نُه تلاش مرمتی را ثبت کرده است؛ در آن روزگار مرمت یعنی بازسازی بخشهای ازدسترفته، و مرمتگران گاهی بخشهای کاملی را دوباره رنگ میکردند و روی آن جلا، چسب و حلال میزدند.
سربازان ناپلئون سفرهخانه را اصطبل کردند و سیلی در آغاز قرن نوزدهم کپک را به جان نقاشی انداخت. بزرگترین فاجعه در جنگ جهانی دوم رخ داد: دیوار در بمباران ۱۹۴۳ ماند، اما تا بازسازی سفرهخانه چند ماه در معرض باد و باران بود. عکسی از ژوئن ۱۹۴۵ در موزهٔ جنگ امپراتوری بریتانیا، نقاشی را دوباره در معرض دید نشان میدهد و زیرنویسش میگوید ۵۰۰۰ کیسهٔ شن از آن محافظت کرده بود.
منابع این پاسخ
مرمت بزرگ چه کرد و امروز چگونه میتوان شام آخر را دید؟
بزرگترین مرمت را پینین برامبیلا بارچیلون از ۱۹۷۷ تا ۱۹۹۹، بیش از بیست سال، رهبری کرد. برای نخستین بار هدف، پیدا کردن رنگ خود لئوناردو زیر لایههای رنگآمیزی بعدی بود؛ جاهای ازدسترفته با آبرنگ بژ پر شد، نه با بازسازی خیالی. منتقدانی گفتند چیز اندکی از کار اصلی مانده و دیگرانی بازگشت چهرهها و جزئیات غذاها را ستودند.
امروز هوای سفرهخانه پالایش و پایش میشود و بازدیدکنندگان از راهرویی با درهای خودکار میگذرند. ورود فقط با رزرو، در گروههای کوچک و حدود ۱۵ دقیقه است؛ موزه سهشنبه تا یکشنبه باز است.
جمعبندی: شام آخر هم درس پرسپکتیو و روانشناسی چهره است و هم داستان بقای اثری شکننده.
مطالعه مرتبط در هفت: مونالیزا؛ هفت پرسش دربارهٔ لبخندی که یک دزدی آن را جهانی کرد
منابع و بازبینی
- یونسکو؛ Church and Dominican Convent of Santa Maria delle Grazie with The Last Supper by Leonardo da Vinci
- بریتانیکا؛ Last Supper, painting by Leonardo da Vinci
- موزهٔ شام آخر میلان؛ Backstage
- موزهٔ جنگ امپراتوری؛ Da Vinci's Last Supper on view
- موزهٔ شام آخر میلان؛ Museo del Cenacolo Vinciano, scheda museo
- موزهٔ شام آخر میلان؛ Leonardo’s Last Supper Museum, official website
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…