کوچ پروانهٔ مونارک؛ هفت پرسش دربارهٔ پروانهای که بیآنکه راه را دیده باشد تا مکزیک پرواز میکند
هر پاییز، در کوهستانهای جنگلی حدود ۱۰۰ کیلومتری شمالغرب مکزیکوسیتی، اتفاقی میافتد که یونسکو آن را اینطور توصیف میکند: میلیونها و شاید یک میلیارد پروانه از سراسر آمریکای شمالی از راه میرسند، روی بخشهای کوچکی از جنگل خوشه میشوند، درختان را نارنجی میکنند و شاخهها را زیر وزن خود خم میکنند. شگفتانگیزتر آنکه هیچکدام از این پروانهها پیش از آن به مکزیک نیامدهاند. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم پروانهٔ مونارک چگونه این سفر را انجام میدهد، راه را از کجا میداند و چرا این کوچ امروز در خطر است.

پروانهٔ مونارک چیست و کوچش چه تفاوتی با پروانههای دیگر دارد؟
مونارک با نام علمی Danaus plexippus پروانهای با بالهای نارنجی و رگههای سیاه است که در آمریکای شمالی بهآسانی شناخته میشود. به گفتهٔ سازمان جنگلبانی آمریکا، مونارک تنها پروانهٔ شناختهشدهای است که مانند پرندگان کوچ رفتوبرگشتی دارد.
بسیاری از پروانهها زمستان را به شکل لارو، شفیره یا حتی پروانهٔ بالغ در همان محل سپری میکنند، اما مونارک سرمای زمستانهای شمالی را تاب نمیآورد. برای همین با نشانههای محیطی میفهمد که زمان رفتن به جنوب رسیده است. جمعیت شرق آمریکای شمالی به کوههای سیرا مادره در مکزیک میرود و جمعیت غرب کوههای راکی زمستان را در سواحل کالیفرنیا میگذراند.
مونارکها چقدر و چگونه پرواز میکنند؟
بعضی مونارکها تا حدود ۴۸۰۰ کیلومتر (۳۰۰۰ مایل) پرواز میکنند تا به محل زمستانگذرانی برسند؛ آن هم با وزنی کمتر از یک گرم. سازمان جنگلبانی آمریکا میگوید آنها روزانه حدود ۸۰ تا ۱۶۰ کیلومتر راه میروند و سفرشان ممکن است تا دو ماه طول بکشد. رکورد ثبتشده برای یک روز، حدود ۴۲۶ کیلومتر (۲۶۵ مایل) است.
راز این استقامت، صرفهجویی است: مونارکها از جریانهای هوا و ستونهای هوای گرم بالارونده استفاده میکنند تا کمتر بال بزنند. فقط در روز پرواز میکنند و شبها گروهی روی درختان انبوه استراحت میکنند؛ بسیاری از این توقفگاهها سالبهسال دوباره به کار میروند. در شبهجزیرهها هم جمع میشوند و در نوک آن منتظر نسیمی ملایم میمانند تا از کوتاهترین مسیر آبی بگذرند.
مونارکی که هرگز مکزیک را ندیده، راه را از کجا میداند؟
نسلی که به جنوب پرواز میکند هیچوقت آن مسیر را نرفته است و راهنمایی هم ندارد. پژوهشگران هنوز همهٔ ابزارهای جهتیابی آن را نمیشناسند؛ یونسکو این را همچنان یک راز میخواند. به گفتهٔ سازمان جنگلبانی آمریکا، به نظر میرسد ترکیبی از نشانهها، از جمله میدان مغناطیسی زمین و موقعیت خورشید، به کار میرود.
یکی از مهمترین ابزارها قطبنمای خورشیدی است. خورشید در طول روز جابهجا میشود، پس پروانه باید ساعت را هم بداند تا جهت را درست تشخیص دهد. پژوهشی در مجلهٔ Science در سال ۲۰۰۹ نشان داد این زمانسنجی به شاخکها وابسته است: شاخکهای مونارک ساعت شبانهروزی خودشان را دارند و بدون آنها جهتیابی خورشیدی پروانههای مهاجر به هم میریزد؛ یافتهای که برای خود پژوهشگران هم غیرمنتظره بود.
منابع این پاسخ
چرا یک نسل از مونارکها چند ماه عمر میکند؟
مونارکهای تابستانی معمولاً فقط ۲ تا ۵ هفته زندگی میکنند؛ جفتگیری میکنند، تخم میگذارند و میمیرند. اما آخرین نسل سال فرق دارد. این نسل وارد حالتی به نام «دیاپوز تولیدمثلی» میشود؛ یعنی تولیدمثل را به تعویق میاندازد و انرژیاش را برای سفر و زمستان نگه میدارد. به گفتهٔ سازمان جنگلبانی آمریکا، بعضی از این پروانهها تا ۹ ماه عمر میکنند.
همین نسل در فوریه و مارس بالغ میشود، به سمت شمال راه میافتد و روی گیاهان علفشیری تخم میگذارد. برگشت به شمال کار یک نسل نیست: در تابستان تا چهار نسل پشت سر هم به دنیا میآیند و هر کدام کمی شمالیتر میروند. یونسکو این چرخه را سفری هشتماهه تا شرق کانادا و بازگشت توصیف میکند که در آن چهار نسل متولد میشوند و میمیرند.
منابع این پاسخ
مونارکها زمستان را کجا و چگونه میگذرانند؟
جمعیت شرقی هر سال از اکتبر تا اواخر مارس در همان ۱۱ یا ۱۲ ناحیهٔ کوهستانی در ایالتهای مکزیک و میچوآکان میماند؛ در جنگلهای صنوبر اویامل و در ارتفاع ۲۴۰۰ تا ۳۶۰۰ متر. دما در این دامنهها بین صفر تا ۱۵ درجهٔ سانتیگراد است: آنقدر خنک که پروانه کمتحرک بماند و ذخیرهٔ چربیاش را هدر ندهد، و آنقدر مرطوب که خشک نشود.
پروانهها برای گرم ماندن خوشه میشوند؛ دهها هزار مونارک ممکن است روی یک درخت بنشینند و گاهی شاخهها زیر وزنشان میشکنند. دولت مکزیک در سال ۱۹۸۶ ذخیرهگاه زیستکرهٔ پروانهٔ مونارک را ایجاد کرد؛ منطقهای ۵۶٬۲۵۹ هکتاری که در فهرست میراث جهانی یونسکو هم ثبت شده است. جمعیت غربی هم در سواحل کالیفرنیا، نزدیک سانتاکروز و سندیگو، روی درختان اکالیپتوس، کاج مونتری و سرو مونتری زمستان را میگذراند.
منابع این پاسخ
چرا زندگی مونارک به گیاه علفشیری بسته است؟
پروانههای بالغ از شهد گلهای گوناگون تغذیه میکنند، اما فقط جایی تولیدمثل میکنند که علفشیری (milkweed، جنس Asclepias) باشد. کرمهای مونارک فقط برگ همین گیاه را میخورند و بدون آن به پروانه تبدیل نمیشوند. هر مادهٔ مونارک در طول عمرش ۱۰۰ تا ۳۰۰ تخم میگذارد که حدود چهار روز بعد باز میشوند.
علفشیری فقط غذا نیست؛ سپر دفاعی هم هست. این گیاه ترکیباتی دارد که برای قلب بیشتر مهرهداران سمیاند، اما به کرم مونارک آسیبی نمیزنند. کرم این مواد را در بدنش نگه میدارد و خودش برای شکارچیان سمی میشود. در آمریکای شمالی بیش از ۱۰۰ گونه علفشیری وجود دارد، اما به گفتهٔ سازمان جنگلبانی آمریکا فقط حدود یکچهارم آنها میزبان مهم مونارکاند.
منابع این پاسخ
آیا کوچ مونارک در خطر است و چه کاری از دست ما برمیآید؟
به گفتهٔ سازمان ماهی و حیاتوحش آمریکا، جمعیت مونارکها از میانهٔ دههٔ ۱۹۹۰ پیوسته کم شده است. براساس ارزیابی وضعیت این گونه، احتمال انقراض مونارکهای شرقی تا سال ۲۰۸۰ بین ۵۶ تا ۷۴ درصد و برای مونارکهای غربی بیش از ۹۵ درصد برآورد شده است. تهدیدها از بین رفتن زیستگاه، حشرهکشها و تغییر اقلیماند. این سازمان در اواخر ۲۰۲۴ پیشنهاد ثبت مونارک بهعنوان گونهٔ «در معرض تهدید» را داد، اما هنوز تصمیم نهایی گرفته نشده است.
کاشت علفشیری بومی و گلهای شهددار و کاهش حشرهکش، کمکهایی است که از هر باغچهای برمیآید.
جمعبندی: سفر مونارک کار یک پروانه نیست، زنجیرهای چندنسلی است که به خورشید، جنگل و علفشیری وابسته است.
مطالعه مرتبط در هفت: ونوس مگسگیر؛ گیاهی که تا دو میشمارد
منابع این پاسخ
منابع و بازبینی
- سازمان جنگلبانی آمریکا؛ Monarch Butterfly Migration and Overwintering
- Merlin و همکاران، Science 2009؛ Antennal circadian clocks coordinate sun compass orientation in migratory monarch butterflies
- سازمان جنگلبانی آمریکا؛ Monarch Butterfly Biology
- یونسکو؛ Monarch Butterfly Biosphere Reserve
- سازمان جنگلبانی آمریکا؛ Milkweeds and Nectar Sources
- سازمان ماهی و حیاتوحش آمریکا؛ Save the Monarch
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…