ماری کوری؛ هفت پرسش دربارهٔ زنی که دو نوبل گرفت و دفترهایش هنوز رادیواکتیو است
در کتابخانهٔ ملی فرانسه در پاریس، چند دفتر آزمایشگاهی هست که نمیشود آنها را مثل یک نسخهٔ خطی معمولی ورق زد. برگههایشان بیش از صد سال پیش با دستهایی نوشته شده که هر روز با مواد پرتوزا کار میکردند و هنوز ردی از رادیوم در الیاف کاغذشان مانده است. نویسندهٔ این دفترها ماری کوری است؛ دانشمندی که واژهٔ «رادیواکتیویته» را ساخت، دو عنصر تازه کشف کرد و نخستین کسی شد که دو جایزهٔ نوبل گرفت. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم او از کجا آمد، دقیقاً چه کشف کرد، در جنگ چه کرد و چرا میراثش، به معنای واقعی کلمه، هنوز تابش دارد.

- زندگی۱۸۶۷ تا ۱۹۳۴
- تابعیتامپراتوری روسیه
- پیشهفیزیکدان، شیمیدان
شناسنامهٔ ماری کوری
فیزیکدان و شیمیدان فرانسوی-لهستانی

- زادروز
- ۷ نوامبر ۱۸۶۷
- زادگاه
- ورشو
- درگذشت
- ۴ ژوئیه ۱۹۳۴
- تابعیت
- امپراتوری روسیه، فرانسه
- پیشه
- فیزیکدان، شیمیدان، استاد دانشگاه
- تحصیلات
- دانشکده علوم پاریس، دانشگاه فلایینگ
توضیحات و منابع
این مشخصات خودکار از ویکیداده (پایگاه دادهٔ آزاد) گرفته و ماهی یک بار تازه میشود. مقالهٔ ویکیپدیای فارسی
تصویر: ویکیانبار، با مجوز آزاد.
ماریا اسکلودوفسکا چگونه از ورشو به سوربن رسید؟
ماری کوری با نام ماریا اسکلودوفسکا در ۷ نوامبر ۱۸۶۷ در ورشو به دنیا آمد؛ شهری که آن زمان در بخشی از لهستان زیر سلطهٔ روسیه بود. پدرش معلم دبیرستان بود و خانوادهای داشت که به آموزش باور عمیق داشتند. به نوشتهٔ بنیاد نوبل، نخستین آموزشهای علمی را از پدرش گرفت.
ماریا در جوانی با یک سازمان انقلابی دانشجویی همراه شد و صلاح دید ورشو را ترک کند. در سال ۱۸۹۱ به پاریس رفت و در دانشگاه سوربن درس خواند و در فیزیک و علوم ریاضی مدرک گرفت.
در ۱۸۹۴ با پیر کوری، استاد فیزیک، آشنا شد و یک سال بعد با او ازدواج کرد. این پیوند، آغاز یکی از مشهورترین همکاریهای علمی تاریخ بود؛ هرچند به گفتهٔ بنیاد نوبل، آنها کار را در آزمایشگاههایی محقر و با فشار تدریس زیاد برای گذران زندگی آغاز کردند.
منابع این پاسخ
واژهٔ «رادیواکتیویته» چگونه متولد شد؟
در سال ۱۸۹۶، فیزیکدان فرانسوی هانری بکرل گزارش داد ترکیبهای اورانیوم حتی در تاریکی پرتوهایی منتشر میکنند که صفحهٔ عکاسی را سیاه میکند. بیشتر دانشمندان آن روزها سرگرم پرتو ایکس بودند و این پرتوهای ضعیف را جدی نگرفتند؛ همین موضوعِ کمتر کاویده، ماری را برای پایاننامهٔ دکتری جذب کرد.
او در انباری نمور در مدرسهای که پیر در آن درس میداد کار را شروع کرد. ابزار کلیدیاش الکترومتری بود که پیر و برادرش ژاک ساخته بودند و جریانهای بسیار ضعیف را میسنجید. ماری بهجای صفحهٔ عکاسی، میزان رسانا شدن هوا زیر تابش را اندازه گرفت و نتایج دقیق و تکرارپذیر به دست آورد.
فرضیهٔ مهم او این بود که تابش، ویژگی خودِ اتم اورانیوم است. در آوریل ۱۸۹۸ نشان داد ترکیبهای توریم هم همین پرتو را دارند و برای این رفتار، واژهٔ «رادیواکتیویته» را از ریشهٔ لاتین «پرتو» ساخت.
منابع این پاسخ
پولونیوم و رادیوم چگونه کشف شدند؟
اندازهگیریهای دقیق ماری نشان داد بعضی کانیهای اورانیومدار از آنچه مقدار اورانیومشان پیشبینی میکرد پرتوزاترند. نتیجهٔ منطقی این بود که در آنها عنصر یا عناصری ناشناخته و بسیار پرتوزا پنهان است.
زوج کوری با جداسازی شیمیایی گامبهگام، دو عنصر تازه را شناسایی کردند. نخستین را پولونیوم نامیدند، به یاد لهستان، کشور زادگاه ماری که آن زمان روی نقشه استقلال نداشت. دومی رادیوم بود که پرتوزاییاش شگفتانگیز بود.
اثبات وجود یک عنصر تازه کار سختی بود و به مقدار کافی از آن نیاز داشت. به نوشتهٔ بنیاد نوبل، ماری روشهایی برای جداسازی رادیوم از پسماندهای پرتوزا ابداع کرد تا بتوان ویژگیهایش، بهویژه خواص درمانی آن را، بررسی کرد. سرانجام در سال ۱۹۱۰ موفق شد رادیوم را به شکل فلز خالص تولید کند و وجود این عنصر را بیهیچ تردیدی ثابت کند.
منابع این پاسخ
دو نوبل در دو علم متفاوت چگونه به دست آمد؟
سال ۱۹۰۳ برای ماری سالی دوگانه بود: دکترای علوم گرفت و همراه پیر نیمی از جایزهٔ نوبل فیزیک را برای پژوهش دربارهٔ پرتوزایی کشفشده به دست بکرل دریافت کرد؛ نیم دیگر به خود بکرل رسید. او نخستین زنی بود که نوبل گرفت.
هشت سال بعد، در ۱۹۱۱، نوبل شیمی را بهتنهایی برد. متن رسمی جایزه از «کشف عناصر رادیوم و پولونیوم، جداسازی رادیوم و مطالعهٔ ماهیت و ترکیبهای این عنصر شگفتانگیز» تقدیر میکند. به این ترتیب، به گفتهٔ بنیاد نوبل، نخستین انسانی شد که دو جایزهٔ نوبل گرفت؛ و تا امروز تنها کسی است که در دو رشتهٔ علمی متفاوت نوبل برده است.
داستان در خانواده ادامه یافت: دخترش ایرن هم بعدها همراه همسرش فردریک ژولیو نوبل شیمی گرفت.
منابع این پاسخ
پس از مرگ ناگهانی پیر چه اتفاقی افتاد؟
در سال ۱۹۰۶ پیر کوری در حادثهای تلخ در پاریس جان باخت و ماری با دو دختر خردسال تنها ماند. اما کار علمی متوقف نشد.
دانشگاه پاریس کرسی استادی فیزیک عمومی پیر را به ماری سپرد. به نوشتهٔ بنیاد نوبل، این نخستین بار بود که زنی چنین جایگاهی را در دانشکدهٔ علوم سوربن به دست میآورد. او پیشتر هم جانشین همسرش در ریاست آزمایشگاه فیزیک شده بود.
ماری سپس برای ساختن مرکزی پیشرفته برای پژوهش پرتوزایی تلاش کرد. نتیجه، مؤسسهٔ رادیوم دانشگاه پاریس بود که در ۱۹۱۴ تأسیس شد و ماری مدیر آزمایشگاه کوری در آن شد؛ همان جایی که امروز موزهٔ کوری در آن قرار دارد. او بعدها در ساختن آزمایشگاه پرتوزایی در زادگاهش ورشو هم نقش داشت و در ۱۹۲۹ هدیهای ۵۰ هزار دلاری از دوستداران آمریکایی علم برای خرید رادیوم آن آزمایشگاه دریافت کرد.
منابع این پاسخ
«کوریهای کوچک» در جنگ جهانی اول چه کردند؟
وقتی جنگ جهانی اول در ۱۹۱۴ آغاز شد، پژوهشگران مؤسسهٔ رادیوم به جبهه رفتند. ماری کوری تنها گرم رادیوم پژوهشی فرانسه را در جعبهای سربی به بوردو برد، آن را در گاوصندوق گذاشت و با قطار نظامی به پاریس برگشت.
او میدانست پرتو ایکس میتواند گلوله، ترکش و شکستگی را به پزشکان نشان دهد. بهعنوان مدیر خدمات پرتونگاری صلیب سرخ، از ثروتمندان پول و خودرو گرفت و از سازندگان تجهیزات کمک خواست. تا اواخر اکتبر ۱۹۱۴ نخستین خودروی پرتونگاری آماده شد؛ او در مجموع ۲۰ خودرو تجهیز کرد که سربازان آنها را «کوریهای کوچک» نامیدند.
ماری برای اینکه در صورت لزوم خودش دستگاه را به کار ببرد، رانندگی، کالبدشناسی و کار با تجهیزات پرتو ایکس را یاد گرفت. دستیار نخستش دختر ۱۷ سالهاش ایرن بود. هر دو بدون محافظت کافی در برابر پرتو کار میکردند.
منابع این پاسخ
چرا دفترهای ماری کوری هنوز رادیواکتیو است؟
در زمان کوریها خطر پرتوها شناخته نبود. به نوشتهٔ کتابخانهٔ ملی فرانسه، عکسها آنها را بیماسک و دستکش نشان میدهند و گرد مواد پرتوزا روی میز، دستها و کاغذ نشسته است. بخشی از آن، از جمله رادیوم-۲۲۶ با نیمهعمر حدود ۱۶۰۰ سال، هنوز در دفترها فعال است. برگههای آلودهتر در پوشش پلاستیکی محافظت میشوند و مراجعه به اصل آنها فقط با شرایط ویژه ممکن است. ماندن ۱۰ دقیقه کنار دفترهای پشت ویترین فقط حدود ۲ نانوسیورت پرتو دارد؛ بسیار کمتر از پرتو طبیعی یک روز.
خود ماری از ۱۹۲۰ آبمروارید گرفت و در ۴ ژوئیهٔ ۱۹۳۴ بر اثر کمخونی آپلاستیک درگذشت؛ پزشکش آسیب مغز استخوان را احتمالاً ناشی از پرتوگیری طولانی دانست. در ۱۹۹۵ بقایای ماری و پیر به پانتئون پاریس منتقل شد.
جمعبندی: کوری با ابزار دقیق و استدلال روشن نشان داد اتم آنقدر ساده نیست.
مطالعه مرتبط در هفت: پنیسیلین؛ کپکی که عصر آنتیبیوتیک را آغاز کرد
گاهشمار ماری کوری
- ۱۸۶۷تولد در ورشو
- ۱۹۳۴درگذشت
منبع گاهشمار: ویکیداده
پیوندهای مرتبط
ماری کوری در خبرهای رونما
منابع و بازبینی
- بنیاد نوبل؛ Marie Curie – Biographical
- بنیاد نوبل؛ Marie Curie – Facts، جایزهٔ نوبل شیمی ۱۹۱۱
- مؤسسهٔ آمریکایی فیزیک (AIP)؛ Marie Curie – Research Breakthroughs (1897-1904)
- مؤسسهٔ آمریکایی فیزیک (AIP)؛ Marie Curie – The Radium Institute (1919-1934)
- مؤسسهٔ آمریکایی فیزیک (AIP)؛ Marie Curie – War Duty (1914-1919)
- کتابخانهٔ ملی فرانسه (BnF)؛ Les cahiers de Marie Curie conservés à la BnF sont-ils radioactifs؟
- کتابخانهٔ ملی فرانسه (BnF)؛ Un héritage qui rayonne. Les carnets de Marie Curie
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ چهرهها · ۵ دقیقهنوشی دادگستار کیست؟ هفت پرسش درباره رهبر حزب چپ و نقش او در سیاست سوئدنوشی دادگستار، سیاستمدار سوئدی متولد ۱۹۸۵، از سال ۲۰۱۴ نماینده پارلمان و از ۳۱ اکتبر ۲۰۲۰ رهبر حزب…
- ۲ چهرهها · ۵ دقیقهشی جینپینگ کیست؟ هفت پرسش درباره مسیر قدرت، حزب کمونیست و تایوانشی جینپینگ سیاستمدار چینی، متولد ژوئن ۱۹۵۳ و از سال ۲۰۱۲ دبیرکل حزب کمونیست چین است. او در…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۴ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۵ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…