ارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردند
بهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان، همراه برادرانش و همسایهشان وانگ پوژی، میان باغهای خرمالو و انار چاهی تازه میکندند تا زمینهای تشنه را آب دهند. بهجای آب، بیلها به تکههای سفال خورد. یانگ بعدها به مجلهٔ تایم گفت اول خیال کردند آجرهای کهنه است؛ بعد بالاتنههایی بیسر و مشتی پیکان مفرغی زنگزده بیرون آمد. سفالها را برای ظرف به خانه بردند و میخواستند مفرغ را بهعنوان قراضه بفروشند. پیرزنهای روستا اما ترسیدند خدایان را خشمگین کرده باشند و عود سوزاندند. خبر به موزهٔ محلی رسید و باستانشناسانی که برای یک کاوش یکهفتهای آمده بودند، فهمیدند کار دههها طول میکشد. زیر آن باغها ارتشی به اندازهٔ واقعی از سربازان و اسبهای سفالی خوابیده بود. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم این ارتش برای چه کسی ساخته شد، چگونه ساخته شد و هنوز چه رازهایی زیر خاک مانده است.

ارتش سفالین کجاست و کشف آن چگونه پیش رفت؟
محل کشف در پای کوه لی، نزدیک لینتونگ و حدود نیم ساعت با خودرو از شیان است. به نوشتهٔ موزههای ملی لیورپول، کشاورزان در عمق حدود سه متری به تکههای سفال رسیدند و با ادامهٔ کندن، سر، پا و دست مجسمهها یکییکی پیدا شد. بیبیسی مینویسد آنها نخست سری سفالی را با تندیس بودا اشتباه گرفتند.
باستانشناسان از همان محل چاه، لبههای گودالی را دنبال کردند که ۲۳۰ متر در ۶۲ متر وسعت داشت؛ این همان گودال شمارهٔ ۱ است. پس از آن گودالهای ۲ و ۳ هم پیدا شدند. به گزارش اسمیتسونین، در سال ۱۹۷۹ موزهای روی همین محل کشف ساخته شد و امروز این مکان در کنار دیوار بزرگ و شهر ممنوعهٔ پکن از مهمترین جاذبههای گردشگری چین است.
یونسکو این مجموعه را با نام «آرامگاه نخستین امپراتور چین» در فهرست میراث جهانی ثبت کرده و مینویسد بیتردید هزاران مجسمهٔ دیگر هنوز زیر خاک است.
منابع این پاسخ
این ارتش برای چه کسی و چرا ساخته شد؟
صاحب این ارتش، چین شی هوانگ است. او با نام اینگ ژنگ در ۱۳ سالگی، در سال ۲۴۶ پیش از میلاد، پادشاه سرزمین چین شد. به نوشتهٔ اسمیتسونین، او حکومتهای رقیب را یکی پس از دیگری شکست داد و در ۲۲۱ پیش از میلاد خود را «هوانگدی» یا امپراتور خواند.
کارنامهٔ او دوگانه است. خط، اوزان و مقیاسها را یکسان کرد، جادهها و آبراهها ساخت و استحکامات مرزی را به هم وصل کرد که پایهٔ دیوار بزرگ شد. نشنال جئوگرافیک یادآوری میکند که او به سوزاندن کتابها و آزار دانشوران نیز شهرت دارد.
امپراتور در جستوجوی جاودانگی بود و برای یافتن داروی عمر جاودان فرستادگانی روانه کرد. آرامگاه عظیمش ادامهٔ همین آرزو بود: سربازانی که در زندگی پس از مرگ از او پاسداری کنند. به نوشتهٔ نشنال جئوگرافیک، این ارتش رو به شرق صف کشیده است؛ به سوی سرزمینهایی که او فتح کرده بود.
منابع این پاسخ
ارتش سفالین چقدر بزرگ است و جز سرباز چه دارد؟
برآورد رایج این است که حدود ۸۰۰۰ سرباز در گودالها قرار داشتهاند؛ به گزارش اسمیتسونین تاکنون فقط بیش از ۲۰۰۰ مجسمه از خاک بیرون آمده است. مجسمهها اندازهٔ واقعی دارند؛ به نوشتهٔ نشنال جئوگرافیک، بسیاری از آنها نزدیک به ۱.۸ متر قد و حدود ۲۰۰ کیلوگرم وزن دارند.
سه گودال مشهور تنها بخش کوچکی از کل مجموعه است. باستانشناسان تاکنون حدود ۶۰۰ گودال و آرامگاه جانبی را در محدودهای نزدیک به ۵۶ کیلومتر مربع شناسایی کردهاند. در این گودالها فقط سرباز نیست: مقامهای اداری، بندبازان، نوازندگان سفالی و پرندگان آبزی مفرغی هم پیدا شدهاند.
در سال ۱۹۸۰ نیز دو ارابهٔ مفرغی به اندازهٔ نصف واقعی، در فاصلهٔ ۲۰ متری غرب تپهٔ آرامگاه، کشف شد که هزاران قطعه داشتند. دوان چینگبو، سرپرست کاوش، به اسمیتسونین گفته است امپراتور فقط ارتش با خود نبرد، بلکه یک نظام سیاسی کامل را همراه برد.
منابع این پاسخ
سربازان چگونه ساخته شدند و آیا هر چهره یک آدم واقعی است؟
ساخت هزاران مجسمه در چند سال، به نظامی شبیه تولید انبوه نیاز داشت. به نوشتهٔ اسمیتسونین، کارگاهها بدنهها را میساختند و بعد سر، کلاه، کفش، سبیل و گوش را که در قالبهای کوچک ساخته میشد، به آنها اضافه میکردند. خاک رس از اطراف همان محل تهیه میشد.
پژوهشگرانی که روش ساخت را بازسازی کردهاند، در نشنال جئوگرافیک توضیح میدهند که کار در یک کارگاه واحد انجام نمیشد؛ گروههای کوچک که هر کدام یک استادکار داشتند، بهموازات هم مجسمهها را میساختند. سلاحها هم در زرادخانههای جداگانه ساخته میشد. روی برخی نیزهها و تبرزینها، به گزارش موزههای لیورپول، سال ساخت، نام کارگاه و حتی نام کارگر حک شده است.
آیا هر چهره پرترهٔ یک سرباز واقعی است؟ به احتمال زیاد نه. هیرومی کینوشیتا، از متصدیان نمایشگاه موزهٔ بریتانیا، به اسمیتسونین گفته است این چهرهها احتمالاً ترکیبی از «انواع» مردم مناطق مختلف چین بودند و از ترکیب اجزای متفاوت، احساس منحصربهفرد بودن پدید میآمد.
منابع این پاسخ
چرا سربازانی که روزی رنگارنگ بودند امروز خاکستریاند؟
تصویری که از ارتش سفالین در ذهن داریم، مجسمههایی به رنگ خاک است؛ اما سازندگان چنین چیزی نمیخواستند. به نوشتهٔ نشنال جئوگرافیک، مجسمهها هنگام ساخت با رنگهای زنده و درخشان نقاشی شده بودند و هنوز بقایای رنگ روی بعضی از آنها دیده میشود.
مارکوس مارتینونتورس، باستانشناس دانشگاه کمبریج، توضیح میدهد که مجسمهها نخست با لایهای از لاک پوشانده میشدند و سپس رنگدانهها روی آن قرار میگرفت. مشکل اینجاست که این لایهها پس از بیش از دو هزار سال ماندن زیر خاک، با تماس با هوا آسیب میبینند. نشنال جئوگرافیک مینویسد باستانشناسان برای حفظ این رنگهای ۲۲۰۰ ساله تلاش میکنند.
همین خطر یکی از دلایلی است که کاوش با احتیاط و آهسته پیش میرود. در گودال شمارهٔ ۱، مجسمههای ردیف جلو مرمت شدهاند، اما مجسمههای واژگون ردیفهای عقب هنوز در انتظار نوبتاند. بنابراین آنچه گردشگر امروز میبیند، نسخهٔ رنگباختهٔ ارتشی است که روزی به چشم سازندگانش بسیار پرزرقوبرق بود.
منابع این پاسخ
آیا شمشیرهای ارتش سفالین با فناوری ضدزنگ ساخته شده بودند؟
بسیاری از سلاحهای مفرغی این ارتش پس از دو هزار سال هنوز براق و تیزند. چهل سال باور رایج این بود که سازندگان چینی با پوشش کروم، نوعی فناوری ضدزنگ پیشرفته، آنها را محافظت کرده بودند.
در سال ۲۰۱۹، پژوهشگران دانشگاه کالج لندن و موزهٔ ارتش سفالین این ادعا را در نشریهٔ Scientific Reports آزمودند. آنها ۴۶۴ قطعهٔ سلاح را بررسی کردند و فقط در ۳۷ قطعه، یعنی حدود ۸ درصد، کروم یافتند. کروم بیشتر روی قطعههایی بود که به دستهٔ چوبی یا بامبوییِ لاکخورده متصل بودند، و روی هیچیک از تیغههای شمشیر و نیزه دیده نشد.
نتیجه روشن بود: کروم از لاک اطراف به سلاحها رسیده و ربطی به سالم ماندن آنها ندارد. پژوهشگران سلامت سلاحها را بیشتر حاصل خاک محل میدانند: خاکی کمی قلیایی، بسیار ریزدانه و کممادهٔ آلی، در کنار ترکیب خود مفرغ.
منابع این پاسخ
پس از امپراتور چه شد و چرا آرامگاهش هنوز باز نشده است؟
امپراتور در ۲۱۰ پیش از میلاد درگذشت و به نوشتهٔ اسمیتسونین، سلسلهٔ چین فقط چهار سال پس از او دوام آورد. در آشوب آن سالها، مهاجمان به گودالها ریختند، سلاحهای واقعی سربازان را غارت کردند و آتشسوزیها ستونهای چوبی سقف را سست کرد تا فروبریزد و مجسمهها را خرد کند.
خود تپهٔ آرامگاه هرگز کاوش نشده است. سیما چیان، تاریخنگار قرن دوم پیش از میلاد، نوشته بود در آن رودهایی از جیوه جاری است؛ به گزارش اسمیتسونین، آزمایش خاک تپه واقعاً مقدار بالای جیوه نشان داده است. وو یونگچی، مدیر پیشین موزه، میگوید هنوز فناوری لازم برای حفظ ابریشم و کاغذی که ممکن است در لحظهٔ باز شدن از بین برود، وجود ندارد.
جمعبندی: ارتش سفالین تنها اثری هنری نیست؛ تصویری از قدرت، سازمان و آرزوی جاودانگی امپراتوری است که هنوز بخش بزرگش زیر خاک است.
مطالعه مرتبط در هفت: پمپئی؛ هفت پرسش دربارهٔ شهر رومی که زیر خاکستر وزوو زنده ماند
منابع و بازبینی
- موزههای ملی لیورپول؛ The Qin terracotta warriors: a stunning discovery
- بیبیسی کالچر؛ The army that conquered the world
- اسمیتسونین؛ What You Need to Know About China's Terra-Cotta Warriors
- یونسکو، فهرست میراث جهانی؛ Mausoleum of the First Qin Emperor
- نشنال جئوگرافیک؛ China's terra-cotta warriors were built by an army of artisans
- خبرگزاری دانشگاه کالج لندن؛ Scientists shed light on preservation mystery of Terracotta Army weapons
- نشریهٔ Scientific Reports، ۲۰۱۹؛ Surface chromium on Terracotta Army bronze weapons
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…