پمپئی؛ هفت پرسش دربارهٔ شهر رومی که زیر خاکستر وزوو زنده ماند
بعدازظهر یک روز در سال ۷۹ میلادی، در بندر میسنوم در خلیج ناپل، زنی به برادرش نشان داد که ابری با «اندازه و شکلی غیرعادی» در آسمان پیدا شده است. برادر او پلینی بزرگ، دانشمند و فرماندهٔ ناوگان روم، بود. خواهرزادهاش، پلینی جوان، سالها بعد در نامهای به مورخ رومی تاسیتوس نوشت که آن ابر از هر درختی بیشتر به کاج شبیه بود: تنهای بلند که در بالا شاخهشاخه میشد. آن ابر از کوه وزوو برخاسته بود و چند ساعت بعد شهر پمپئی زیر خاکستر و سنگ پا مدفون شد. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم پمپئی چه شهری بود، چگونه نابود شد و چرا هنوز دربارهٔ آن کشفهای تازه میشود.

پمپئی پیش از فوران چه شهری بود؟
پمپئی شهری بود در جنوب ایتالیا، در دامنهٔ کوه وزوو و نزدیک خلیج ناپل. به گفتهٔ پارک باستانشناسی پمپئی، این شهر در سال ۸۰ پیش از میلاد به مستعمرهٔ رومی تبدیل شد و نام «کورنلیا ونریا پمپئیانوروم» گرفت. پس از آن ساختمانهای عمومی و خصوصی تازهای در آن ساخته شد و در دوران امپراتور آگوستوس و تیبریوس آراستهتر شد.
پمپئی شهری تجاری و پرجنبوجوش بود؛ با میدان مرکزی یا فوروم، معبدها، گرمابهها، تئاترها، مغازهها و خانههایی پر از نقاشی دیواری و موزاییک.
اما زندگی در آن آرام نبود. در سال ۶۲ میلادی زمینلرزهای شدید سراسر منطقهٔ وزوو را لرزاند. بازسازی بیدرنگ آغاز شد، اما به گفتهٔ پارک باستانشناسی، بهدلیل گستردگی خرابی و لرزههای پیدرپی، طول کشید. هفده سال بعد که وزوو فوران کرد، شهر هنوز به یک کارگاه ساختمانی شباهت داشت.
منابع این پاسخ
پلینی جوان دربارهٔ روز فوران چه نوشت؟
مهمترین شاهد مکتوب فوران، دو نامهٔ پلینی جوان به تاسیتوس است که حدود ربع قرن پس از فاجعه نوشته شد. او در نامهٔ نخست، مرگ داییاش پلینی بزرگ را روایت میکند.
پلینی بزرگ، که فرماندهٔ ناوگان در میسنوم بود، با دیدن ابر عجیب، کشتیها را به سوی ساحل زیر کوه فرستاد. در راه، خاکستر داغ و سنگهای پا روی عرشه میبارید. او به خانهٔ دوستش پومپونیانوس در استابیه رسید و شب را آنجا ماند. به نوشتهٔ خواهرزادهاش، تا صبح حیاط چنان از خاکستر و سنگ پا پر شد که اگر بیشتر در اتاق میماند، راه خروج بسته میشد. ساختمانها از زمینلرزه میلرزیدند و همراهان با بالشهایی که روی سر بسته بودند به ساحل رفتند.
دریا طوفانی بود و راه فرار نبود. پلینی بزرگ در ساحل از پا افتاد؛ خواهرزادهاش حدس میزد دود غلیظ نفسش را بند آورده باشد. پیکرش دو روز بعد، سالم و پوشیده، پیدا شد.
منابع این پاسخ
مردم پمپئی دقیقاً چگونه جان باختند؟
به گفتهٔ پارک باستانشناسی پمپئی، در کاوشها بقایای بیش از هزار قربانی فوران پیدا شده است، اما همهٔ آنها به یک شکل نمردند.
در مرحلهٔ نخست، بارانی از سنگ پا و سنگریزههای آتشفشانی بر شهر بارید. این لایه به حدود سه متر رسید. کسانی که بهموقع نگریخته بودند، در خانهها و پناهگاهها گیر افتادند یا زیر سقفها و دیوارهایی که زیر وزن این مواد فرو ریخت، جان دادند. از این قربانیان فقط استخوان باقی مانده است.
سپس یک جریان آذرآواری داغ، یعنی ابری پرشتاب از گاز و خاکستر سوزان، با سرعت زیاد به شهر رسید و هر فضای خالی را پر کرد. هر کس هنوز در شهر بود، بر اثر شوک حرارتی بیدرنگ مرد. بدن این قربانیان در همان حالت لحظهٔ مرگ ماند و خاکستری که دورشان سخت شد، شکل بدنها را حتی پس از پوسیدن نگه داشت.
منابع این پاسخ
فوران در ماه اوت رخ داد یا اکتبر؟
تاریخ مشهور فوران، ۲۴ اوت ۷۹ میلادی، از نسخههایی از نامهٔ پلینی جوان آمده است. متن لاتینی که امروز چاپ میشود، «نهمین روز پیش از کالندس سپتامبر» را نوشته است. اما این نامه قرنها با دست رونویسی شده و همهٔ نسخهها یکسان نیستند.
در سال ۲۰۱۸، کاوشگران در خانهای در بخش «رجیو ۵» نوشتهای با زغال روی دیوار پیدا کردند که تاریخ «شانزدهمین روز پیش از کالندس نوامبر»، یعنی ۱۷ اکتبر، را دارد. پارک باستانشناسی پمپئی میگوید این اتاق در حال بازسازی بود و زغال شکننده نمیتوانست مدت زیادی دوام بیاورد؛ پس به احتمال زیاد در اکتبر ۷۹ نوشته شده و فوران حدود ۲۴ اکتبر رخ داده است.
نشانههای دیگری هم با پاییز جور درمیآید: انار نارس، لباسهای گرم روی بدنها، منقلهای هیزمی در خانهها و شراب برداشت تازه در کوزههای دربسته. با این حال، سال نوشته روی دیوار ثبت نشده و تاریخ اکتبر قویترین فرضیه است، نه واقعیتی قطعی.
منابع این پاسخ
پمپئی چگونه دوباره پیدا و کاوش شد؟
پمپئی قرنها زیر زمین ماند. به گفتهٔ پارک باستانشناسی، شهر در اواخر سدهٔ شانزدهم دوباره شناسایی شد، اما کاوش در آن از سال ۱۷۴۸، به فرمان شارل سوم بوربون، پادشاه ناپل، آغاز شد و در سدهٔ نوزدهم منظمتر ادامه یافت.
یکی از چهرههای اصلی این کار جوزپه فیورلی بود. او شهر را برای مطالعه به محلهها و بلوکهایی شمارهدار تقسیم کرد؛ نظامی که هنوز نشانی خانهها با آن نوشته میشود. فیورلی از سال ۱۸۶۳ روشی را بهطور منظم به کار گرفت: در حفرههایی که بدنهای پوسیده در خاکستر سختشده باقی گذاشته بودند، گچ مایع ریخت. نتیجه، قالبهای گچی مشهوری بود که حالت آخرین لحظههای قربانیان را نشان میدهد. از آن زمان کمی بیش از صد قالب ساخته شده است.
کاوش هنوز تمام نشده است: پارک باستانشناسی مساحت شهر باستانی را ۶۶ هکتار میداند که ۴۹ هکتار آن کاوش شده است.
منابع این پاسخ
دیانای قالبهای گچی چه داستانی را عوض کرد؟
قالبهای گچی خالی نیستند؛ تکههایی از استخوان قربانیان درون آنهاست. در سال ۲۰۲۴، گروهی از پژوهشگران دانشگاه فلورانس، دانشگاه هاروارد و مؤسسهٔ ماکس پلانک، از استخوانهای درون ۱۴ قالب در حال مرمت نمونه گرفتند و پنج نفر را با جزئیات بررسی کردند. نتیجه در مجلهٔ Current Biology منتشر شد.
مشهورترین نمونه در «خانهٔ دستبند طلا» بود: بزرگسالی با دستبندی طلایی که کودکی کنارش بود و سالها «مادر و فرزند» معرفی میشد. دیانای نشان داد او مردی بوده که هیچ نسبت خونی با کودک نداشته است. در جفتی که گمان میرفت خواهر یا مادر و دختر باشند و در آغوش هم مردهاند، دستکم یک نفر مرد بود.
پژوهشگران همچنین دریافتند تبار این افراد بیشتر به مهاجران تازهای از شرق مدیترانه میرسد. پیام اصلی پژوهش این است که داستانهایی که بر پایهٔ شواهد اندک و پیشفرضهای امروزی دربارهٔ جنسیت و خانواده ساخته میشوند، ممکن است نادرست باشند.
منابع این پاسخ
پمپئی امروز چه اهمیتی دارد و وزوو هنوز خطرناک است؟
یونسکو در سال ۱۹۹۷ پمپئی را همراه با هرکولانیوم و ویلاهای تورّه آنونزیاتا در فهرست میراث جهانی ثبت کرد، چون این بقایا تصویری کامل و زنده از جامعه و زندگی روزمره در یک لحظهٔ مشخص از گذشته به دست میدهند.
وزوو آتشفشانی فعال است. به گفتهٔ رصدخانهٔ وزوو، آخرین فوران آن در مارس ۱۹۴۴ رخ داد. طرح ملی حفاظت مدنی ایتالیا یک «منطقهٔ قرمز» در ۲۵ شهرداری با حدود ۶۷۰ هزار ساکن تعریف کرده که تخلیهٔ پیشگیرانه تنها راه حفاظت از آنهاست و برنامهریزی شده در مرحلهٔ هشدار ظرف ۷۲ ساعت انجام شود.
جمعبندی: پمپئی فقط ویرانهای باستانی نیست؛ شهری است که هنوز با هر کاوش و هر آزمایش، فرضیههای ما را دربارهٔ گذشته اصلاح میکند.
مطالعه مرتبط در هفت: ایتالیا چگونه کشوری است؟ هفت پرسش درباره تاریخ، جمهوری و فرهنگ
منابع و بازبینی
- پارک باستانشناسی پمپئی؛ A Guide to the Pompeii Excavations
- یونسکو؛ Archaeological Areas of Pompei, Herculaneum and Torre Annunziata
- Roman Letters؛ ترجمهٔ انگلیسی نامهٔ پلینی جوان به تاسیتوس
- کالج دیکینسون؛ متن لاتین نامهٔ ۶.۱۶ پلینی جوان
- پارک باستانشناسی پمپئی؛ The Casts
- پارک باستانشناسی پمپئی؛ Two prestigious dwellings brought to light in Regio V
- اسمیتسونین (بایگانی پارک پمپئی)؛ Treasures of Pompeii
- Current Biology؛ Ancient DNA challenges prevailing interpretations of the Pompeii plaster casts
- NPR؛ New DNA evidence upends assumptions about Pompeii victims
- رصدخانهٔ وزوو (INGV)؛ L'eruzione del 1944
- حفاظت مدنی ایتالیا؛ National civil protection plan for volcanic risk at Vesuvius
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…