زعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چید
در آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند که حدود ۱۶۰۰ سال پیش از میلاد کشیده شده است: زنان و دخترانی که گل کروکوس میچینند. این نقاشی که «زعفرانچینان» نام گرفته، از قدیمیترین تصویرهایی است که پژوهشگران آن را نشانهٔ استفاده از زعفران میدانند. سهونیم هزار سال بعد، همان کار هنوز با دست انجام میشود؛ در مزرعههای خراسان، کشاورزان گلها را یکییکی میچینند و سه رشتهٔ قرمز هر گل را جدا میکنند. زعفران فقط چاشنی پلو یا رنگ شیرینی نیست؛ داستانی از ژنتیک، آب، تجارت، شیمی و تقلب است. در این مطلب با هفت پرسش، از ریشهٔ این گل تا فنجان دمکردهٔ امروز را دنبال میکنیم.

زعفران دقیقاً چیست و از کدام بخش گل به دست میآید؟
زعفران از گیاهی به نام علمی Crocus sativus از خانوادهٔ زنبقیان به دست میآید که به آن کروکوس پاییزی هم میگویند. آنچه در بازار به اسم «رشتهٔ زعفران» میخریم، در واقع کلالهٔ گل است؛ بخشی از اندام مادهٔ گل که دانهٔ گرده را دریافت میکند.
به نوشتهٔ بریتانیکا، هر گل فقط سه کلاله دارد. این کلالهها با دست چیده، روی سینی پهن و خشک میشوند و بعد به عنوان ادویه برای طعمدادن و رنگکردن غذا و محصولات دیگر به کار میروند.
زعفران عطری تند و طعمی کمی تلخ دارد. رنگ طلایی آن از مادهای به نام کروسین است و ترکیب اصلی روغن معطرش پیکروکروسین است. از پلو و ماهی در غذاهای آسیایی و مدیترانهای گرفته تا نانهای انگلیسی، اسکاندیناویایی و بالکانی، این ادویه جای ثابتی در آشپزی جهان دارد.
منابع این پاسخ
گل زعفران از کجا آمد و چرا بذر نمیدهد؟
منشأ زعفران قرنها محل بحث بود. بریتانیکا هنوز آن را بومی منطقهای میان مدیترانه، آسیای صغیر و ایران میداند، اما پژوهشهای ژنتیکی تازه پاسخ دقیقتری دادهاند.
مطالعهای در سال ۲۰۱۹ نشان داد ۹۹٫۳ درصد نشانگرهای ژنتیکی زعفران در گونهٔ وحشی Crocus cartwrightianus دیده میشود؛ گونهای که در جنوب شرقی سرزمین اصلی یونان و جزیرههای اژه میروید. نزدیکترین جمعیت به زعفران، اطراف آتن بود. پژوهشگران دانشگاه فنی درسدن هم با روشی دیگر به همین نتیجه رسیدند: زعفران از ترکیب دو فرد کمی متفاوت از همین گونهٔ وحشی پدید آمده است.
نتیجهٔ این ترکیب، گیاهی با سه دسته کروموزوم است که عقیم است و بذر نمیدهد. به همین دلیل زعفران فقط با پیاز تکثیر میشود؛ روشی که تئوفراستوس حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد ثبت کرده است. یعنی تقریباً همهٔ زعفران جهان از یک تبار همسان میآید.
منابع این پاسخ
- دانشنامهٔ بریتانیکا؛ Saffron
- Molecular Phylogenetics and Evolution، ۲۰۱۹؛ Saffron (Crocus sativus) is an autotriploid that evolved in Attica (Greece) from wild Crocus cartwrightianus
- دانشگاه فنی درسدن؛ Mystery solved: the genetic origins of the saffron crocus
- Frontiers in Plant Science، ۲۰۲۲؛ Ancient Artworks and Crocus Genetics Both Support Saffron's Origin in Early Greece
زعفران چگونه از یونان و ایران تا چین و سوئد سفر کرد؟
به نوشتهٔ بریتانیکا، در دوران کهن مرکز اصلی کشت زعفران کیلیکیه در آسیای صغیر بود. یونانیان و رومیان آن را به عنوان عطر در تالارها، تماشاخانهها و حمامها میپاشیدند و نام آن در «غزل غزلهای» کتاب مقدس در میان گیاهان خوشبو آمده است.
زعفران مدتها در ایران و کشمیر کشت میشد و گمان میرود با یورش مغولها به چین رسیده باشد. اعراب حدود سال ۹۶۱ میلادی آن را در اسپانیا کشت میکردند و در یک کتاب درمانی انگلیسی قرن دهم هم از آن یاد شده است.
یکی از تازهترین ایستگاههای این سفر، سوئد است. به گفتهٔ موزهٔ نوردیک، نان شیرینی که احتمالاً هلندیها در قرن هفدهم به گوتنبرگ آوردند، به جشن لوسیا در ۱۳ دسامبر گره خورد و «لوسهکات» نام گرفت. اما زعفران فقط از اواخر قرن نوزدهم به این نانهای S شکل راه یافت.
چرا زعفران گرانترین ادویهٔ جهان است؟
پاسخ کوتاه: کار دستی و بازده بسیار کم. به نوشتهٔ بریتانیکا، برای یک پوند یعنی حدود ۴۵۰ گرم زعفران، ۷۵ هزار گل لازم است. اگر این عدد را به کیلوگرم تبدیل کنیم، برای هر کیلو زعفران خشک حدود ۱۶۶ هزار گل باید چیده شود.
هیچ ماشینی هم جای دست انسان را نگرفته است. گلها باید در فصل کوتاه گلدهی پاییز چیده شوند، سه کلالهٔ هر گل با دست جدا شود و رشتهها با دقت خشک شوند. هر مرحله وقتگیر است و اشتباه در خشککردن، کیفیت را پایین میآورد.
همین است که بریتانیکا مینویسد زعفران در دورههای مختلف تاریخ بسیار گرانتر از هموزن خود طلا بوده و هنوز گرانترین ادویهٔ جهان است. پژوهشی دربارهٔ زعفران ایتالیا هم برداشت دستی، بازده کم و فرایند خشککردن را دلیل اصلی قیمت بالای آن میداند؛ قیمتی که زعفران را به یکی از پرتقلبترین مواد غذایی جهان تبدیل کرده است.
منابع این پاسخ
ایران چگونه بزرگترین تولیدکنندهٔ زعفران جهان شد؟
به گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، ایران ۸۵ تا ۹۰ درصد زعفران جهان را تولید میکند و کشت آن بهویژه در خراسان رضوی و خراسان جنوبی با زندگی صدها هزار کشاورز خردهپا گره خورده است. به نقل فرانس ۲۴ از نهاد تخصصی فرانسوی FranceAgriMer، تربت حیدریه بهتنهایی حدود یکسوم تولید جهان را دارد.
راز این جایگاه تا حدی در آب است. زعفران در مقایسه با غلات آب کمتری میخواهد و همین آن را برای فلات خشک و نیمهخشک ایران مناسب کرده است. فائو در سال ۲۰۱۸ «نظام کشاورزی زعفران متکی بر قنات در گناباد» را به عنوان میراث کشاورزی مهم جهانی (GIAHS) به رسمیت شناخت؛ نظامی که در آن آب قناتهای کهن، مزرعههای زعفران را در منطقهای با کمآبی شدید سیراب میکند.
به گفتهٔ فائو، این محصول پرارزش در این مناطق به ایجاد شغل، کاهش مهاجرت و استفادهٔ بهتر از آب کمک کرده است.
منابع این پاسخ
- سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)؛ FAO and Iran: new step to innovation and quality integrity in saffron value chain
- سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، ۲۰۱۸؛ Sites in Iran, Morocco and Spain recognized as important for the world's agricultural heritage
- فرانس ۲۴، ۲۰۱۸؛ Iran's saffron seeks global recognition
رنگ، طعم و عطر زعفران از کجا میآید و تقلب در آن چگونه کشف میشود؟
کیفیت زعفران به سه مادهٔ اصلی وابسته است: کروسین برای رنگ، پیکروکروسین برای طعم تلخ و سافرانال برای عطر. استاندارد بینالمللی ISO 3632 با اندازهگیری نوری عصارهٔ زعفران، «قدرت رنگ، تلخی و عطر» را میسنجد و آن را در سه درجه دستهبندی میکند. رطوبت رشتهها هم نباید از ۱۲ درصد بیشتر باشد.
گرانی زعفران، تقلب را رایج کرده است. پژوهشگران از افزودن گلرنگ، زردچوبه، همیشهبهار و حتی رنگ مصنوعی تارترازین، بهویژه به زعفران پودری، خبر میدهند. یک مطالعه نشان داد آزمون نوری ISO افزودن ۱۰ تا ۲۰ درصد از این مواد را تشخیص نمیدهد، اما روشهای آزمایشگاهی دقیقتر مانند کروماتوگرافی میتوانند تقلب ۲ تا ۵ درصدی را هم آشکار کنند.
برای خریدار معمولی، از این یافتهها یک نتیجهٔ عملی میتوان گرفت: تشخیص پودر تقلبی با چشم دشوار است؛ رشتهٔ سالم با برچسب و فروشندهٔ معتبر، کمخطرتر است.
منابع این پاسخ
- Foods، ۲۰۲۲؛ Determination of Saffron Quality through a Multi-Analytical Approach
- Natural Product Communications، ۲۰۱۱؛ HPLC/PDA/ESI-MS Evaluation of Saffron (Crocus sativus L.) Adulteration
- ACS Food Science and Technology، ۲۰۲۶؛ Comprehensive Analytical Approaches for the Characterization and Quality Assessment of Saffron
زعفران برای سلامتی چه میکند و چه مقداری زیاد است؟
مصرف زعفران در مقدار معمول غذایی عموماً بیخطر است. بیشترین پژوهش بالینی دربارهٔ افسردگی خفیف تا متوسط بوده است: در یک فراتحلیل، روزانه حدود ۳۰ میلیگرم عصارهٔ زعفران برای ۶ تا ۱۲ هفته از دارونما مؤثرتر بود. اما مرور مجلهٔ Journal of Primary Health Care تأکید میکند این مطالعهها کوچک بودند و شواهد هنوز قطعی نیست؛ زعفران جایگزین درمان پزشکی نیست.
مقدار تا ۱٫۵ گرم در روز نسبتاً بیخطر شمرده میشود، اما ۵ گرم یا بیشتر سمی است. در بارداری از مقدار زیاد پرهیز کنید و اگر داروی رقیقکنندهٔ خون مصرف میکنید، با پزشک مشورت کنید.
جمعبندی: زعفران گیاهی عقیم از یونان است که با دست انسان به جهان رسید و امروز در دشتهای کمآب خراسان میروید.
مطالعه مرتبط در هفت: قنات ایرانی؛ آب چگونه بیپمپ از دل کوه به شهر میرسید؟
منابع و بازبینی
- دانشنامهٔ بریتانیکا؛ Saffron
- Molecular Phylogenetics and Evolution، ۲۰۱۹؛ Saffron (Crocus sativus) is an autotriploid that evolved in Attica (Greece) from wild Crocus cartwrightianus
- دانشگاه فنی درسدن؛ Mystery solved: the genetic origins of the saffron crocus
- Frontiers in Plant Science، ۲۰۲۲؛ Ancient Artworks and Crocus Genetics Both Support Saffron's Origin in Early Greece
- موزهٔ نوردیک سوئد (Nordiska museet)؛ Lucia
- ACS Food Science and Technology، ۲۰۲۴؛ UPLC-ESI-TOF MS Profiling Discriminates Biomarkers in Authentic and Adulterated Italian Samples of Saffron
- سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)؛ FAO and Iran: new step to innovation and quality integrity in saffron value chain
- سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، ۲۰۱۸؛ Sites in Iran, Morocco and Spain recognized as important for the world's agricultural heritage
- فرانس ۲۴، ۲۰۱۸؛ Iran's saffron seeks global recognition
- Foods، ۲۰۲۲؛ Determination of Saffron Quality through a Multi-Analytical Approach
- Natural Product Communications، ۲۰۱۱؛ HPLC/PDA/ESI-MS Evaluation of Saffron (Crocus sativus L.) Adulteration
- ACS Food Science and Technology، ۲۰۲۶؛ Comprehensive Analytical Approaches for the Characterization and Quality Assessment of Saffron
- Journal of Primary Health Care، ۲۰۲۲؛ Saffron
- Planta Medica، ۲۰۱۹؛ The Efficacy of Saffron in the Treatment of Mild to Moderate Depression: A Meta-analysis
- Iranian Journal of Basic Medical Sciences، ۲۰۱۷؛ Toxicology effects of saffron and its constituents: a review
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقهزنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکنداکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران…