شطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برد
در آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد. این مهرهها را کمی پیشتر در نزدیکی خلیج اویگ در جزیرهٔ لوئیس، در شمال غربی اسکاتلند، پیدا کرده بودند؛ اینکه دقیقاً چه کسی و چگونه، هنوز روشن نیست. ۷۸ مهرهٔ شطرنج بود: شاهها و وزیرهایی نشسته بر تخت، اسقفهایی با کلاه بلند، سوارانی بر اسب و نگهبانانی ایستاده. به گفتهٔ موزهٔ بریتانیا، این مهرهها احتمالاً حدود سالهای ۱۱۵۰ تا ۱۲۰۰ میلادی در نروژ از عاج والروس تراشیده شدهاند. اما بازیای که این مهرهها برایش ساخته شدند، قرنها پیشتر از هند و ایران به راه افتاده بود. در این مطلب با هفت پرسش، سفر شطرنج را از افسانهٔ دربار انوشیروان تا ابررایانهها و هوش مصنوعی دنبال میکنیم.

شطرنج از کجا آمد؟
به نوشتهٔ بریتانیکا، هیچ شاهد معتبری نشان نمیدهد بازیای نزدیک به شطرنج امروزی پیش از قرن ششم میلادی وجود داشته است. مهرههای قدیمیتری که در روسیه، چین، هند یا آسیای میانه پیدا شده، به بازیهای دیگری تعلق داشتهاند که اغلب با تاس بازی میشدند.
قدیمیترین نیای شناختهشدهٔ شطرنج، بازیای هندی به نام چاتورانگا است. این واژهٔ سنسکریت به معنای «چهار بخش» است و به چهار رستهٔ سپاه هند اشاره دارد: پیاده، سواره، فیل و ارابه. به گفتهٔ سازمان ملل، همین چهار رسته بعدها به سرباز، اسب، فیل و رخ تبدیل شدند.
چاتورانگا دو ویژگی داشت که در همهٔ نسخههای بعدی شطرنج ماند: هر مهره توان حرکتی متفاوتی داشت و پیروزی به سرنوشت یک مهره، یعنی شاه، بستگی داشت. همین دو ویژگی شطرنج را از بازیهایی مثل دامه (چکرز) و گو متمایز میکند. به نوشتهٔ بریتانیکا، این بازی تا قرن هفتم در شمال غربی هند رونق داشت.
شطرنج چگونه به ایران رسید و ایرانیان با آن چه کردند؟
شطرنج در فارسی میانه چترنگ نام داشت. متنی پهلوی به نام «ویچارشن چترنگ» روایت میکند که پادشاهی هندی این بازی را چون معمایی برای خسرو انوشیروان (۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی) فرستاد؛ بزرگمهر رمز آن را گشود و در پاسخ، بازی نرد را ساخت و برای هندیان فرستاد.
دانشنامهٔ ایرانیکا تأکید میکند این داستان افسانهای است و تاریخ دقیق ورود شطرنج به ایران را نشان نمیدهد. به احتمال زیاد شطرنج در اواخر دوران ساسانی در ایران بازی میشد، اما نخستین شواهد قطعی به پس از ورود اسلام برمیگردد. فردوسی همین داستان را در شاهنامه به نظم درآورد و افسانهٔ «گو و طلخند» را دربارهٔ پیدایش شطرنج در هند به آن افزود.
نامهای فارسی مهرهها هم ماندگار شد: شاه، رخ، فرزین، پیل، اسب و پیاده. به نوشتهٔ ایرانیکا، شطرنج از ایران خیلی زود به عربها و دیگر مسلمانان رسید و همراه آن، این باور رایج شد که بازی در هند زاده شده است.
منابع این پاسخ
«شاه مات» از کجا آمده و چرا شطرنج در همهٔ زبانها ردپای فارسی دارد؟
به نوشتهٔ ایرانیکا، واژهٔ عربی «الشطرنج» از فارسی آمد و خود ریشهٔ نام این بازی در زبانهای اروپایی شد: ajedrez در اسپانیایی و échecs در فرانسوی. نام آلمانی Schach و ایتالیایی scacchi هم احتمالاً زیر تأثیر واژهٔ فارسی «شاه» شکل گرفتهاند. حتی rook در انگلیسی ممکن است از «رخ» فارسی آمده باشد.
معروفترین یادگار فارسی، عبارت «شاه مات» است که به شکل checkmate در انگلیسی و jaque mate در اسپانیایی درآمد. معمولاً گفته میشود «مات» فعل عربی به معنای «مُرد» است، اما ایرانیکا این را بعید میداند؛ در شطرنج مهرههای دیگر کشته میشوند، ولی شاه هرگز زده نمیشود. او فقط درمانده و بیحرکت میماند و «مات» در زبانهای ایرانی دقیقاً همین معنا را دارد: شکسته و از کار افتاده.
شطرنج در فرهنگ ایرانی فقط بازی نبود. به گفتهٔ ایرانیکا، تقریباً همهٔ شاعران بزرگ، از خیام و عطار تا سعدی و حافظ، از آن به عنوان استعارهای برای کشمکش انسان و ضربههای تقدیر استفاده کردهاند.
شطرنج چگونه به اروپا رسید و چرا وزیر قویترین مهره شد؟
به نوشتهٔ بریتانیکا، مسلمانان تا قرن دهم میلادی شطرنج را به شمال آفریقا، سیسیل و اسپانیا بردند و وایکینگها آن را تا ایسلند و انگلستان رساندند. مهرههای لوئیس که در مقدمه از آنها گفتیم، یادگار همین دورهاند. موزهٔ بریتانیا میگوید این مجموعه تقریباً برای چهار دست کامل مهره کافی است و نشانهای از استفاده ندارد؛ شاید کالای تاجری بوده که از نروژ به ایرلند میرفته است.
در شطرنج قدیم، «فرزین» یا مشاور شاه فقط یک خانه بهصورت مورب حرکت میکرد و بازی کند و فرسایشی بود. به گفتهٔ ایرانیکا، در اسپانیای میانهٔ قرن پانزدهم این مهره توانست در تمام صفحه، هم مورب و هم مستقیم، حرکت کند. بریتانیکا مینویسد پس از سال ۱۴۷۵ این قاعده رواج یافت، مشاور به «ملکه» تبدیل شد و برد فیل هم بیش از دو برابر شد.
نتیجه، بازیای سریع و پرهیجان بود که در آن ماتکردن حتی در دو حرکت ممکن شد. قلعهرفتن و گرفتن «آنپاسان» دیرتر، تا قرن هجدهم، جا افتادند.
منابع این پاسخ
در شطرنج چند بازی متفاوت ممکن است؟
افسانهای قدیمی، که ابن خلکان هم آن را نقل کرده، میگوید مخترع شطرنج از پادشاه پاداشی ساده خواست: یک دانه برنج در خانهٔ اول صفحه و دو برابرِ آن در هر خانهٔ بعد، تا خانهٔ ۶۴. ابوریحان بیرونی هم به حساب این «دوبرابرشدن» پرداخته است. اگر حساب کنیم، جمع دانهها از ۱۸ میلیارد میلیارد بیشتر میشود.
پیچیدگی خود بازی از این هم شگفتانگیزتر است. ریاضیدان آمریکایی کلود شانون در مقالهای در سال ۱۹۵۰ حساب کرد که در هر وضعیت معمولی حدود ۳۰ حرکت مجاز وجود دارد؛ پس هر جفت حرکت سفید و سیاه حدود هزار حالت میسازد. اگر یک بازی معمولی را ۴۰ حرکت فرض کنیم، به حدود ۱۰ به توان ۱۲۰ بازی ممکن میرسیم.
شانون نوشت ماشینی که هر میکروثانیه یک حالت را بررسی کند، برای انتخاب نخستین حرکت به بیش از ۱۰ به توان ۹۰ سال زمان نیاز دارد. به گفتهٔ سازمان ملل، تعداد بازیهای ممکن شطرنج از شمار اتمهای جهان قابل مشاهده بیشتر است.
منابع این پاسخ
ماشینها چگونه قهرمانان شطرنج را شکست دادند؟
شانون در همان مقالهٔ ۱۹۵۰ نتیجه گرفت که ماشین نمیتواند همهٔ حالتها را بشمارد و باید مثل انسان، وضعیتها را ارزیابی تقریبی کند. این ایده پایهٔ همهٔ برنامههای شطرنج بعدی شد.
به گزارش آیبیام، رایانهٔ دیپ بلو در فوریهٔ ۱۹۹۶ نخستین بازی را از گری کاسپاروف، قهرمان وقت جهان، برد اما مسابقه را ۴ بر ۲ باخت. در مه ۱۹۹۷ در نیویورک، نسخهٔ بهبودیافتهٔ آن با نتیجهٔ ۳٫۵ بر ۲٫۵ پیروز شد و نخستین رایانهای شد که قهرمان جهان را در مسابقهای با زمانبندی رسمی شکست داد. دیپ بلو در هر ثانیه حدود ۲۰۰ میلیون وضعیت را ارزیابی میکرد.
گام بعدی آلفازیرو از دیپمایند بود. این سیستم جز قواعد بازی چیزی نمیدانست و فقط با بازی میلیونها دست با خودش یاد گرفت؛ آموزشش در شطرنج حدود ۹ ساعت طول کشید. در ۱۰۰۰ بازی برابر استاکفیش، قهرمان برنامههای شطرنج، ۱۵۵ برد و فقط ۶ باخت داشت، در حالی که در هر ثانیه هزار برابر وضعیت کمتری را بررسی میکرد.
منابع این پاسخ
آیا شطرنج آدم را باهوشتر میکند و امروز چه جایگاهی دارد؟
یک فراتحلیل در سال ۲۰۱۶، ۲۴ پژوهش با بیش از ۵ هزار دانشآموز را بررسی کرد. آموزش شطرنج اثر متوسطی بر ریاضی و تواناییهای شناختی و اثر کمتری بر خواندن داشت و دورههای طولانیتر اثر بیشتری نشان دادند. اما هیچ پژوهشی گروه کنترل فعال نداشت؛ پس شاید بخشی از اثر از انگیزه و تازگی باشد، نه خود شطرنج.
به گفتهٔ سازمان ملل، ۲۰ ژوئیه، سالروز تأسیس فدراسیون جهانی شطرنج (فیده) در پاریس در ۱۹۲۴، از ۲۰۱۹ «روز جهانی شطرنج» است. در ۲۰۲۴ هم گوکش دوماراجو از هند در ۱۸ سالگی جوانترین قهرمان جهان شد.
جمعبندی: شطرنج از چاتورانگای هند و چترنگ ایران آغاز شد، «شاه مات» را به زبان جهان برد و هنوز میدان آزمون ذهن انسان و ماشین است.
مطالعه مرتبط در هفت: ماشین انیگما؛ هفت پرسش دربارهٔ رمزی که «شکستناپذیر» بود و ریاضیدانان شکستندش
منابع این پاسخ
- Educational Research Review، ۲۰۱۶؛ Do the benefits of chess instruction transfer to academic and cognitive skills? A meta-analysis
- Frontiers in Psychology، ۲۰۱۷؛ The Effects of Chess Instruction on Pupils' Cognitive and Academic Skills
- سازمان ملل متحد؛ World Chess Day
- دانشنامهٔ بریتانیکا؛ Chess: History
منابع و بازبینی
- دانشنامهٔ بریتانیکا؛ Chess: History
- سازمان ملل متحد؛ World Chess Day
- دانشنامهٔ ایرانیکا؛ Chess i. The history of chess in Persia
- دانشنامهٔ ایرانیکا؛ Chess
- موزهٔ بریتانیا؛ The Queen's Gambit: how the Lewis Chessmen won the world over
- موزههای ملی اسکاتلند؛ The story of the Lewis chess pieces
- کلود شانون، Philosophical Magazine، ۱۹۵۰؛ Programming a Computer for Playing Chess
- موزهٔ تاریخ رایانه؛ Programming a Computer for Playing Chess
- آیبیام؛ Deep Blue
- گوگل دیپمایند، ۲۰۱۸؛ AlphaZero: Shedding new light on chess, shogi, and Go
- Educational Research Review، ۲۰۱۶؛ Do the benefits of chess instruction transfer to academic and cognitive skills? A meta-analysis
- Frontiers in Psychology، ۲۰۱۷؛ The Effects of Chess Instruction on Pupils' Cognitive and Academic Skills
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…