ماشین انیگما؛ هفت پرسش دربارهٔ رمزی که «شکستناپذیر» بود و ریاضیدانان شکستندش
ظهر ۹ مهٔ ۱۹۴۱، در اقیانوس اطلس شمالی، زیردریایی آلمانی U-110 پس از حمله به یک کاروان دریایی با بمبهای عمقی بریتانیا آسیب دید و ناچار به سطح آب آمد. فرماندهٔ آن دستور ترک زیردریایی را داد، اما اسناد و تجهیزات محرمانه را نابود نکرد. افسری بیستساله به نام دیوید بالم با هشت ملوان از ناوشکن «بولداگ» سوار زیردریایی شد. بیسیمچی گروه دستگاهی شبیه ماشین تحریر پیدا کرد، چند کلید را فشار داد و چون نتیجه عجیب بود، آن را بالا فرستاد. آن دستگاه یک ماشین رمز انیگما بود. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم انیگما چگونه کار میکرد، چرا شکستناپذیر به نظر میرسید و ریاضیدانان لهستانی و بریتانیایی چگونه رمزش را گشودند.

انیگما چه بود و چگونه از بازار تجاری به ارتش آلمان رسید؟
انیگما در آغاز ابزاری نظامی نبود. مهندس آلمانی آرتور شربیوس در ۲۳ فوریهٔ ۱۹۱۸ نخستین اختراع خود را با نام «دستگاه رمزنگاری» به ثبت رساند. به گفتهٔ ادارهٔ ثبت اختراع آلمان، همین طرح عناصر اصلی انیگما را در خود داشت. نام انیگما از واژهٔ یونانی به معنای «معما» آمده است.
بنا بر موزهٔ جاسوسی آلمان، این ماشین از سال ۱۹۲۳ در مدلهای گوناگون با نام تجاری انیگما فروخته شد تا شرکتها بتوانند پیامهای محرمانه بفرستند. اما خیلی زود ارتش آلمان آن را به کار گرفت. ماریان رِیِفسکی، رمزشکن لهستانی، مینویسد نخستین پیامهای رمزشده با ماشین از ۱۵ ژوئیهٔ ۱۹۲۸ از یک ایستگاه نظامی آلمان پخش شد و شنودگران لهستانی آنها را دریافت کردند.
انیگما در جنگ جهانی دوم به مهمترین ابزار رمزنگاری ارتباطات نظامی آلمان تبدیل شد.
منابع این پاسخ
انیگما چگونه یک حرف را به حرفی دیگر تبدیل میکرد؟
انیگما ظاهری شبیه ماشین تحریر داشت: یک صفحهکلید، یک صفحهٔ لامپهای حرفدار، چند روتور یا چرخ سیمکشیشده، یک بازتابنده و یک تابلوی دوشاخه.
وقتی اپراتور کلیدی را فشار میداد، جریان برق از تابلوی دوشاخه و سپس از سه روتور میگذشت و هر روتور حرف را به حرف دیگری تبدیل میکرد. بعد جریان به بازتابنده میرسید، که حروف را دوبهدو با هم عوض میکرد، و از همان روتورها برمیگشت. در پایان، یکی از لامپها روشن میشد و حرف رمزشده را نشان میداد. اپراتور آن حرف را یادداشت میکرد و متن رمزی سرانجام با کد مورس مخابره میشد.
راز اصلی در چرخش روتورها بود: با هر فشار کلید، دستکم یک روتور یک خانه میچرخید و مسیر برق عوض میشد. به همین دلیل اگر کسی پنج بار پشت سر هم حرف A را تایپ میکرد، ممکن بود پنج حرف متفاوت ببیند.
منابع این پاسخ
چرا انیگما شکستناپذیر به نظر میرسید و ضعف پنهانش چه بود؟
قدرت انیگما در شمار تنظیماتش بود. ادارهٔ ثبت اختراع آلمان میگوید ترکیب روتورهای قابلتعویض و اتصالهای تابلوی دوشاخه از نظر نظری ۱۵۸٬۹۶۲٬۵۵۵٬۲۱۷٬۸۲۶٬۳۶۰٬۰۰۰ کلید متفاوت پدید میآورد. فرستنده و گیرنده باید مدل یکسان و دفترچهٔ کلید یکسان داشتند؛ دفترچهای که ترتیب روتورها و اتصال دوشاخهها را برای هر روز تعیین میکرد.
اما همان بازتابنده، که ویلی کورن در سال ۱۹۲۶ برای سادهتر کردن کار ماشین افزوده بود، ضعفی جدی ساخت: هیچ حرفی هرگز به خودش رمز نمیشد. A هیچگاه A نمیشد. موزهٔ ملی رایانش بریتانیا میگوید این ضعف را نخست لهستانیها و سپس بلچلی پارک بهشدت به کار گرفتند.
ماشین دوطرفه هم بود: اگر در یک تنظیم A به Q تبدیل میشد، Q هم به A تبدیل میشد. این ویژگی اپراتور را از کلید رمزگذاری و رمزگشایی بینیاز میکرد، اما به رمزشکنان سرنخ میداد.
منابع این پاسخ
ریاضیدانان لهستانی چگونه برای نخستین بار انیگما را شکستند؟
در سال ۱۹۲۹، اطلاعات لهستان برای دورهٔ مخفی رمزشناسی سراغ دانشجویان ریاضی دانشگاه پوزنان رفت؛ جایی که بسیاری آلمانی میدانستند. سه نفر از آنها بعدها به دفتر رمز پیوستند: ماریان رِیِفسکی، یرژی روژیتسکی و هنریک زیگالسکی.
فرانسه از جاسوسی آلمانی به نام هانس تیلو اشمیت اسنادی دربارهٔ انیگمای نظامی گرفته بود و آنها را در اختیار لهستان گذاشت. رِیِفسکی با ترکیب این اسناد و ریاضیات جایگشتها، سیمکشی ماشینی را بازسازی کرد که هرگز ندیده بود. یکی از سرنخهای اصلی، خطای رویهای آلمانیها بود: آنها کلید هر پیام را دو بار پشت سر هم رمز میکردند.
به گزارش سازمان اطلاعات خارجی لهستان، نخستین رمزگشایی درست پیش از سال نو، در ۳۱ دسامبر ۱۹۳۲، در ورشو انجام شد. لهستانیها بعدها دستگاه «سیکلومتر» در ۱۹۳۶، «بمب رِیِفسکی» در ۱۹۳۸ و برگههای سوراخدار زیگالسکی را ساختند.
منابع این پاسخ
دیدار مخفی جنگل پیری چه چیزی را تغییر داد؟
در ۲۵ و ۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۳۹، چند هفته پیش از حملهٔ آلمان به لهستان، رمزشکنان لهستانی، فرانسوی و بریتانیایی در مرکز رمزگشایی لهستان در جنگل پیری نزدیک ورشو دیدار کردند. بریتانیا را آلستر دنیستون، رئیس مدرسهٔ دولتی کد و رمز، و دیلی ناکس، رمزشکن کهنهکار، نمایندگی میکردند.
به گفتهٔ GCHQ، مهمانان فهمیدند لهستانیها هم در شمار پیامهای خواندهشده و هم در ساخت «بمب» رمزشناختی، نخستین دستگاه الکترومکانیکی کمک به رمزشکنی، بسیار جلوترند. لهستانیها به هر هیئت یک نسخهٔ بازسازیشده از انیگما و روشها و طرحهایشان را دادند.
این دانش رویکرد بریتانیا را دگرگون کرد. در ژانویهٔ ۱۹۴۰، آلن تورینگ برای دیدار با رمزشکنان لهستانی، که به فرانسه گریخته بودند، به پاریس رفت. به گفتهٔ GCHQ، گفتوگوهای او با رِیِفسکی در طراحی نخستین بمب بریتانیایی نقشی بنیادین داشت.
منابع این پاسخ
«بمب» تورینگ و ولچمن چگونه کلید روزانه را پیدا میکرد؟
آلمانیها رویههایشان را تغییر دادند و بمب لهستانی کاراییاش را از دست داد. تورینگ در بلچلی پارک روشی تازه بر پایهٔ «کریب» ساخت: واژههایی که رمزشکنان حدس میزدند در پیام هست، مثل «پیشبینی هوا». چون هیچ حرفی به خودش رمز نمیشد، میشد جای درست کریب را در متن رمزی پیدا کرد و از آن الگویی برای ماشین ساخت.
گوردون ولچمن با افزودن «تختهٔ قطری» خطاهای دستگاه را بسیار کم کرد. با این ترفند، اثر تابلوی دوشاخه از محاسبه کنار رفت و جستوجو به حدود یک میلیون و ۵۴ هزار حالت روتور رسید؛ هنوز زیاد، اما قابلآزمودن.
نخستین بمب با نام «ویکتوری» از ۱۴ مارس ۱۹۴۰ به کار افتاد و نسخهٔ بهبودیافتهٔ «اگنس» از اوت ۱۹۴۰. تا پایان جنگ ۲۱۱ بمب ساخته شد و حدود ۱۶۷۶ زن از نیروی دریایی بخش بزرگی از کار با آنها را بر عهده داشتند. هر روز سه تا پنج هزار پیام انیگما شنود میشد.
منابع این پاسخ
شکستن انیگما چه اثری بر جنگ گذاشت و چرا سالها پنهان ماند؟
انیگمای نیروی دریایی آلمان سرسختتر بود و غنیمتهایی مانند ماشین و دفترچههای کد U-110 به بلچلی پارک کمک کرد بخشی از پیامهای زیردریاییها را بخواند. شاه جرج ششم این عملیات را «شاید مهمترین رویداد جنگ در دریا» خواند. بلچلی پارک هم میگوید اطلاعات بهدستآمده پیش از نبرد العلمین به پیروزی در آن کمک کرد.
این ماجرا تا میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ محرمانه ماند. موزهٔ ملی رایانش بریتانیا مینویسد بمبها در کنار کلوسوس بهطور گسترده عامل کوتاهشدن جنگ شمرده میشوند؛ ارزیابیای که میزان دقیقش هنوز محل بحث است.
جمعبندی: انیگما نشان داد قدرت یک رمز فقط به عددهای بزرگ نیست؛ یک ضعف کوچک در طراحی و چند خطای انسانی، در برابر ریاضی و همکاری، آن را گشود.
مطالعه مرتبط در هفت: نخستین باگ کامپیوتر؛ هفت پرسش از شبپرهٔ هاروارد تا انفجار آریان ۵
منابع و بازبینی
- ادارهٔ ثبت اختراع آلمان (DPMA)؛ Enigma
- موزهٔ جاسوسی آلمان؛ Geschichte der Enigma-Maschine
- ماریان رِیِفسکی؛ How Polish Mathematicians Deciphered the Enigma
- موزهٔ ملی رایانش بریتانیا؛ The Principle of the Enigma
- Cryptologia؛ Cryptographic design flaws of early Enigma
- سازمان اطلاعات خارجی لهستان؛ Enigma decryption
- GCHQ؛ The Pyry Forest Meeting
- سیا؛ Who First Cracked the ENIGMA Cipher?
- موزهٔ ملی رایانش بریتانیا؛ The Turing-Welchman Bombe
- The Turing Bombe؛ Enter Turing and Welchman
- بلچلی پارک؛ 6 facts about the Bombe
- نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا؛ Quiet naval hero who rescued Enigma machine
- باشگاه قایقرانی سلطنتی؛ Boarding Report on U-110
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…