هشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنند
یک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند، هشتپایی به نام «اینکی» از فرصتی کوچک استفاده کرد. درِ مخزنش پس از کار تعمیراتی کمی باز مانده بود. به گزارش رادیو نیوزیلند و گاردین، اینکی از دیوارهٔ مخزن بالا رفت، کف سالن را پیمود و خود را به سوراخ آبرویی به قطر ۱۵ سانتیمتر رساند؛ لولهای حدود ۵۰ متری که آب را به اقیانوس برمیگرداند. صبح روز بعد کارکنان فقط رد خیس او را پیدا کردند. مدیر آکواریوم گفت هشتپاها میتوانند بدنشان را تا اندازهٔ دهانشان جمع کنند؛ تنها بخش سخت بدنشان منقاری شبیه منقار طوطی است. ماجرای اینکی دریچهای است به یکی از عجیبترین جانوران زمین: نرمتنی بیاستخوان که حل مسئله میکند، رنگ عوض میکند و بیشتر یاختههای عصبیاش در بازوهایش است. در هفت پرسش میبینیم هشتپا چگونه زندگی میکند و چرا دانشمندان و قانونگذاران آن را جدی گرفتهاند.

هشتپا چه جانوری است و با اسکوئید و سپیداج چه نسبتی دارد؟
هشتپا یا اختاپوس، با وجود ظاهر عجیبش، از شاخهٔ نرمتنان است؛ همان گروهی که حلزون و صدف هم در آن قرار دارند. به نوشتهٔ پورتال اقیانوس اسمیتسونین، هشتپا همراه با اسکوئید (ماهی مرکب)، سپیداج و ناتیلوس در ردهٔ سرپایان جای میگیرد.
تفاوت بزرگ هشتپا با خویشاوندانش، نداشتن هیچ پوسته یا استخوانی است. به گفتهٔ مدیر آکواریوم ناپیر، تنها بخش سخت بدن او منقار است. هشتپا هشت بازو دارد، نه شاخک؛ آکواریوم ملی آمریکا تأکید میکند این دو واژه در زیستشناسی یکی نیستند. طبق مقالهٔ ژنوم هشتپا در مجلهٔ Nature، روی هر بازو صدها بادکش هست که هم لمس میکنند و هم مواد شیمیایی را حس میکنند؛ یعنی هشتپا با بازوهایش به نوعی «میچشد».
همین پژوهش برآورد میکند که دودمان هشتپاها و اسکوئیدها حدود ۲۷۰ میلیون سال پیش از هم جدا شدهاند؛ پس هشتپا و اسکوئید با وجود شباهت ظاهری، خویشاوندانی بسیار دور هستند.
منابع این پاسخ
- پورتال اقیانوس اسمیتسونین؛ Cephalopods: Octopus, Squid, Cuttlefish, and Nautilus
- آکواریوم ملی آمریکا؛ Otherworldly Octopuses
- آلبرتین و همکاران، Nature، ۲۰۱۵؛ The octopus genome and the evolution of cephalopod neural and morphological novelties
- رادیو نیوزیلند، ۲۰۱۶؛ Inky the octopus escapes National Aquarium
- گاردین، ۲۰۱۶؛ The great escape: Inky the octopus legs it to freedom from aquarium
چرا هشتپا سه قلب و خون آبی دارد؟
دستگاه گردش خون هشتپا بسیار متفاوت از ماست. به نوشتهٔ اسمیتسونین، سرپایان سه قلب دارند: دو قلب کوچک که «قلبهای آبششی» نام دارند، خون کماکسیژن را از آبششها عبور میدهند و قلب سوم، یعنی قلب اصلی، خون اکسیژندار را به همهٔ بدن میفرستد. آکواریوم ملی آمریکا این تقسیم کار را به دو نیمهٔ راست و چپ قلب انسان تشبیه میکند.
رنگ خون هم آبی است. در خون ما پروتئین آهندار هموگلوبین اکسیژن را حمل میکند، اما در خون هشتپا پروتئینی مسدار به نام هموسیانین این کار را انجام میدهد و همین مس به خون رنگ آبی میدهد. اسمیتسونین مینویسد هموسیانین در آب سرد بهترین کارایی را دارد، اما در آب اسیدیتر اکسیژن را کمتر نگه میدارد.
یک نکتهٔ جالب دیگر: به نوشتهٔ مجلهٔ اسمیتسونین، قلب اصلی هنگام شنا از تپیدن میایستد. شاید به همین دلیل هشتپاها بیشتر ترجیح میدهند روی بستر دریا بخزند تا اینکه شنا کنند، چون شنا آنها را خسته میکند.
منابع این پاسخ
مغز هشتپا کجاست و بازوهایش چگونه «فکر» میکنند؟
دستگاه عصبی هشتپا بزرگترین دستگاه عصبی در میان بیمهرگان است. به نوشتهٔ مقالهٔ Nature، مغز، دو لوب بینایی و طنابهای عصبی بازوها روی هم نزدیک به نیم میلیارد یاختهٔ عصبی دارند؛ بیش از شش برابر مغز موش.
اما بیشتر این یاختهها در سر نیستند. به گفتهٔ اسمیتسونین و آکواریوم ملی آمریکا، حدود دو سوم یاختههای عصبی هشتپا در بازوهای آن قرار دارند. این ساختار به بازوها اجازه میدهد لمس، چشیدن و حرکات پایه را تا حدی مستقل از مغز انجام دهند. مثلاً یک بازو میتواند صدفی را باز کند، در حالی که بقیهٔ بدن مشغول کاوش در شکاف سنگی است.
مجلهٔ اسمیتسونین گزارش میکند که در یک آزمایش، بازوهای جداشده از هشتپای مرده هم با نیشگون گرفتن واکنش نشان دادند و جمع شدند. نشنال جئوگرافیک نیز مینویسد هشتپاها در آزمایشها توانستهاند از هزارتو بگذرند، معما حل کنند و حتی انسانهای مختلف را از هم تشخیص دهند.
منابع این پاسخ
هشتپا چگونه در یک چشم به هم زدن رنگ و بافت پوستش را عوض میکند؟
عکس بالای همین مطلب، هشتپای معمولی را در میان جلبکهای پارک طبیعی آرابیدا در پرتغال نشان میدهد؛ دقت کنید که چگونه پوستش با برجستگیهای ریز، رنگ و بافت جلبکها را تقلید کرده است.
به نوشتهٔ نشنال جئوگرافیک، زیر پوست هشتپا یاختههایی به نام کروماتوفور هست که کیسههای رنگدانه دارند و در چند میلیثانیه رنگ را تغییر میدهند. مطالب تکمیلی مقالهٔ Nature توضیح میدهد که سه ساختار پوستی در رنگ هشتپا نقش دارند: کروماتوفورها، ایریدوفورها که درخشش رنگینکمانی میسازند و لوکوفورها که نور را بازمیتابانند. ماهیچههای پوست هم با ساختن برجستگیهایی به نام پاپیلا بافت سطح را عوض میکنند.
برخی گونهها پا را فراتر میگذارند. به گفتهٔ نشنال جئوگرافیک، «هشتپای مقلد» شکل بدنش را هم تغییر میدهد تا شبیه جانوران دیگر شود. هشتپاها وقتی استتار کافی نباشد، جوهر هم میپاشند؛ ترکیبی از مخاط و ملانین که شکارچی را گیج میکند.
منابع این پاسخ
آیا هشتپا واقعاً از ابزار استفاده میکند؟
استفاده از ابزار زمانی ویژهٔ انسان شمرده میشد. اما در سال ۲۰۰۹، جولیان فین و مارک نورمن از موزهٔ ویکتوریا در استرالیا و تام ترگنزا از دانشگاه اکستر، در مجلهٔ Current Biology گزارشی منتشر کردند که توجه زیادی برانگیخت.
آنها میان سالهای ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۸ بیش از ۵۰۰ ساعت در آبهای سولاوسی و بالی در اندونزی غواصی کردند و بیش از ۲۰ هشتپای رگهدار را زیر نظر گرفتند. این هشتپاها نیمههای پوست نارگیل را که مردم ساحلنشین دور ریخته بودند، از گل بیرون میکشیدند، با جت آب تمیز میکردند، روی هم میچیدند و زیر بدن میگرفتند. سپس با بازوهای سفتشده تا ۲۰ متر راه میرفتند؛ حرکتی که پژوهشگران آن را «راه رفتن روی پاچوبی» نامیدند. هنگام خطر، دو نیمه را مثل یک گوی دور خود میبستند.
نکتهٔ کلیدی این بود که پوستهها هنگام حمل هیچ محافظتی نمیدادند و برای استفادهٔ بعدی برداشته میشدند. البته به گزارش نیو ساینتیست، همهٔ پژوهشگران با تعریف این رفتار بهعنوان «ابزار» موافق نبودند.
منابع این پاسخ
چرا عمر هشتپا اینقدر کوتاه است؟
با همهٔ این تواناییها، بیشتر هشتپاها به گفتهٔ نشنال جئوگرافیک فقط یک تا دو سال زندگی میکنند. دلیل اصلی، شیوهٔ تولیدمثل آنهاست: هشتپاها معمولاً فقط یک بار در عمرشان تولیدمثل میکنند و سپس میمیرند.
مادر پس از تخمگذاری از تخمها نگهداری میکند، آنها را تمیز نگه میدارد و از شکارچیان دور میکند. به نوشتهٔ مقالهٔ PLOS ONE، این دوره در بیشتر گونههای آبهای کمعمق یک تا سه ماه طول میکشد.
رکورد شگفتانگیز این رفتار در اعماق دریا ثبت شد. پژوهشگران مؤسسهٔ MBARI در دره زیردریایی مونتری در کالیفرنیا، یک هشتپای ماده از گونهٔ «گرانلدون بورئوپاسیفیکا» را از مه ۲۰۰۷ تا سپتامبر ۲۰۱۱ بارها دیدند که روی حدود ۱۶۰ تخم خود قوز کرده بود و به گفتهٔ MBARI با غذای اندک یا بدون غذا دوام آورد. این دورهٔ ۵۳ ماهه، طولانیترین دورهٔ نگهداری تخم در میان همهٔ جانوران شناختهشده است. پژوهشگران دلیل آن را آب بسیار سرد و برتری بچههایی میدانند که هنگام بیرون آمدن، کاملتر رشد کردهاند.
منابع این پاسخ
آیا هشتپا درد را حس میکند و این چه اهمیتی دارد؟
در سال ۲۰۲۱، دولت بریتانیا از گروهی به رهبری جاناتان برچ در مدرسهٔ اقتصاد لندن خواست شواهد را بررسی کند. این گروه پس از بررسی بیش از ۳۰۰ پژوهش علمی توصیه کرد همهٔ سرپایان، از جمله هشتپاها، و سختپوستان دهپا مانند خرچنگ در قانون رفاه حیوانات احساسمند شمرده شوند؛ یعنی توان تجربهٔ درد، رنج و احساسهای دیگر را دارند.
نتیجه وارد قانون شد: بخش پنجم قانون رفاه حیوانات (احساسمندی) ۲۰۲۲ بریتانیا، سرپایان را صریحاً «حیوان» تعریف میکند. در آمریکا، ایالت واشنگتن در ۲۰۲۴ پرورش هشتپا را ممنوع کرد و کالیفرنیا هم با قانون AB 3162 همین مسیر را رفت.
جمعبندی: هشتپا ثابت میکند هوش میتواند در بدنی کاملاً متفاوت از ما ساخته شود؛ و هرچه بیشتر آن را بشناسیم، پرسش رفتار درست با آن جدیتر میشود.
مطالعه مرتبط در هفت: فک خزری؛ چرا این پستاندار دریایی برای زادآوری به یخ زمستان نیاز دارد؟
منابع و بازبینی
- پورتال اقیانوس اسمیتسونین؛ Cephalopods: Octopus, Squid, Cuttlefish, and Nautilus
- آکواریوم ملی آمریکا؛ Otherworldly Octopuses
- آلبرتین و همکاران، Nature، ۲۰۱۵؛ The octopus genome and the evolution of cephalopod neural and morphological novelties
- رادیو نیوزیلند، ۲۰۱۶؛ Inky the octopus escapes National Aquarium
- گاردین، ۲۰۱۶؛ The great escape: Inky the octopus legs it to freedom from aquarium
- مجلهٔ اسمیتسونین؛ Ten Wild Facts About Octopuses
- نشنال جئوگرافیک آموزش؛ Animals 101: Octopuses
- فین، ترگنزا و نورمن، Current Biology، ۲۰۰۹؛ Defensive tool use in a coconut-carrying octopus
- نیو ساینتیست، ۲۰۰۹؛ Octopuses use coconut shells as portable shelters
- رابیسون، سیبل و درازن، PLOS ONE، ۲۰۱۴؛ Deep-Sea Octopus Conducts the Longest-Known Egg-Brooding Period of Any Animal
- مؤسسهٔ پژوهشی آکواریوم خلیج مونتری (MBARI)؛ Deep-sea octopus broods eggs for over four years
- مدرسهٔ اقتصاد لندن، ۲۰۲۱؛ Review of the Evidence of Sentience in Cephalopod Molluscs and Decapod Crustaceans
- قانون رفاه حیوانات (احساسمندی) بریتانیا ۲۰۲۲، بخش ۵
- مجلس ایالت واشنگتن؛ House Bill 1153 (2024)
- مجلس کالیفرنیا؛ AB-3162 Octopus: aquaculture: prohibition
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقهزنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکنداکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران…