آکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازد
در سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش موزهٔ تاریخ طبیعی را سرگرم کنند، اما شش تا از آنها به دست جانورشناسی به نام اوگوست دومریل افتاد. دانشمندان اروپایی از دههها پیش، از روی نمونههای الکلی، این موجودات آبششدار را «نوزاد» گونهای ناشناخته میدانستند؛ حتی ژرژ کوویه، بزرگترین کالبدشناس زمانه، همین نظر را داشت. اما جانوران دومریل در همان شکل نوزادیشان تخم گذاشتند و نوزاد هرگز تولید مثل نمیکند. شگفتی دوم کمی بعد رسید: چند تا از فرزندانشان ناگهان آبششهایشان را از دست دادند و به سمندرهای خشکیزی تبدیل شدند. این جانور آکسولوتل بود؛ موجودی که از آن روز تا امروز آزمایشگاههای جهان را رها نکرده و همزمان در تنها زیستگاه طبیعیاش تا لبهٔ نابودی رفته است. در هفت پرسش میبینیم چرا.

آکسولوتل چه جانوری است و کجا زندگی میکند؟
آکسولوتل با نام علمی Ambystoma mexicanum یک سمندر است، یعنی دوزیست؛ با وجود لقب انگلیسی «ماهی راهرونده مکزیکی»، هیچ نسبتی با ماهی ندارد. او چهار پا، دمی پهن و سه جفت آبشش پرمانند در دو طرف سر دارد.
به گزارش فهرست سرخ اتحادیهٔ جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، این گونه روزگاری در دریاچهها و تالابهای درهٔ مکزیک، از جمله سوچیمیلکو و چالکو، زندگی میکرد. امروز فقط از سه مکان در جنوب شهر مکزیکو، در ارتفاع حدود ۲۲۴۰ متر، شناخته میشود: کانالهای سوچیمیلکو، دریاچهٔ چالکو و دریاچهٔ مصنوعی چاپولتپک.
نامش از زبان ناواتل آمده و به گفتهٔ پژوهشگران دانشگاه کِنت، در فرهنگ مکزیک تجسم شولوتل، یکی از خدایان آزتک، به شمار میرفت.
منابع این پاسخ
چرا آکسولوتل هیچوقت «بزرگ» نمیشود؟
بیشتر سمندرها مثل قورباغهها زندگی را به شکل نوزادی آبزی و آبششدار شروع میکنند و بعد با دگردیسی به جانوری خشکیزی با شش تبدیل میشوند. آکسولوتل این مرحله را معمولاً رد میکند: بالغ میشود و تولید مثل میکند، اما آبششهای بیرونی، بالهٔ دم و زندگی کاملاً آبی را نگه میدارد. زیستشناسان به این حالت نئوتنی یا «نوزادپایی» میگویند.
به نوشتهٔ مروری در مجلهٔ Frontiers in Endocrinology، کلید ماجرا هورمون تیروئید است. سطح این هورمون در آکسولوتل در تمام دوران رشد پایین میماند، در حالی که در خویشاوند نزدیکش، سمندر ببری، بالا میرود و دگردیسی را آغاز میکند. اگر به آکسولوتل هورمون تیروئید داده شود، میتواند دگردیسی را کامل کند؛ همان چیزی که دومریل بیآنکه علتش را بداند، در پاریس دید.
این راهبرد برای زندگی در دریاچههای دائمی مکزیک سودمند بود: جانوری که هرگز آب را ترک نمیکند.
منابع این پاسخ
آکسولوتل چگونه دستوپای قطعشدهاش را دوباره میسازد؟
اگر پای آکسولوتل قطع شود، زخم بسته میشود و چند هفته بعد پایی کامل، با استخوان، ماهیچه، عصب و انگشت، سر جایش روییده است. به نوشتهٔ مروری در مجلهٔ Developmental Dynamics، این جانور میتواند اندامها، آرواره، نخاع، بخشهایی از مغز و قلب و حتی آبششها را بدون جای زخم بازسازی کند و بافت تازه کارکرد کامل دارد.
راز کار ساختاری به نام بلاستما است. پس از آسیب، یاختههای پوست روی زخم را میپوشانند و لایهای ویژه میسازند که مانند مرکز فرمان پیام میفرستد. یاختههای زیر آن به حالتی شبیه دوران جنینی برمیگردند، تکثیر میشوند و تودهٔ بلاستما را میسازند؛ تودهای که دوباره نقشهٔ اندام را اجرا میکند. وجود عصب کافی در محل زخم برای این کار ضروری است.
طبق مروری در مجلهٔ Journal of Pathology، آکسولوتل آبزی اندام را در حدود ۳۰ تا ۶۰ روز بازسازی میکند، اما آکسولوتلی که دگردیسی کرده به ۲۰۰ تا ۴۰۰ روز نیاز دارد.
منابع این پاسخ
چرا بدن انسان نمیتواند همین کار را بکند؟
شاید عجیب باشد، اما بیشتر ژنهایی که در تشکیل بلاستمای سمندر نقش اصلی دارند، در انسان هم وجود دارند. به نوشتهٔ مروری در مجموعهٔ Current Topics in Developmental Biology، تفاوت اصلی در پاسخ به آسیب است: بدن ما بهجای ساختن بلاستما، زخم را با بافت اسکار میبندد؛ راهحلی سریع که جلوی عفونت و خونریزی را میگیرد، اما راه بازسازی را میبندد.
مثال روشنش نخاع است. پس از آسیب نخاع در سمندر، یاختههایی که دور کانال مرکزی نخاع قرار دارند مانند یاختهٔ بنیادی عصبی رفتار میکنند، مهاجرت و تکثیر میکنند، نورونهای ازدسترفته را جایگزین میکنند و راه را برای رشد دوبارهٔ رشتههای عصبی باز میگذارند. در پستانداران، اسکار گلیایی تشکیل میشود که مانع اصلی رشد دوبارهٔ عصب است.
به همین دلیل پژوهشگران پزشکی بازساختی به آکسولوتل چشم دوختهاند؛ هنوز درمانی از آن به دست نیامده، اما پرسش این است که چگونه میتوان یاختهها را بهجای اسکار، به سوی بازسازی هدایت کرد.
منابع این پاسخ
چرا ژنوم آکسولوتل ده برابر ژنوم انسان است؟
در ژانویهٔ ۲۰۱۸، گروهی از مؤسسهٔ ماکس پلانک در درسدن و همکارانشان در مجلهٔ Nature اعلام کردند که ژنوم آکسولوتل را توالییابی و سرهم کردهاند: حدود ۳۲ میلیارد جفت باز، یعنی ده برابر ژنوم انسان. برای سرهم کردن این ژنوم پر از تکرار، پژوهشگران نرمافزار تازهای به نام MARVEL ساختند.
اما این حجم عظیم از ژنهای بیشتر نمیآید. پژوهشگران حدود ۲۳ هزار ژن رمزکنندهٔ پروتئین شمردند؛ تعدادی نزدیک به دیگر مهرهداران. نزدیک به دوسوم ژنوم از توالیهای تکراری تشکیل شده، بهویژه عناصر متحرکی که در طول زمان بارها از خود کپی ساختهاند و اینترونها را بسیار بلند کردهاند.
یک کشف غافلگیرکننده هم در کار بود: ژن Pax3 که در همهٔ مهرهداران شناختهشدهٔ دیگر برای ساختن ماهیچه و دستگاه عصبی لازم است، در آکسولوتل وجود ندارد و ژن خویشاوندش Pax7 وظیفهٔ آن را بر عهده گرفته است.
منابع این پاسخ
چرا آکسولوتل در طبیعت در آستانهٔ انقراض است؟
IUCN آکسولوتل را در ردهٔ در معرض خطر انقراض شدید قرار داده است. طبق ارزیابی ۲۰۱۹ این نهاد، جمعیت وحشی در سه نسل اخیر بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته و شمار افراد بالغ تنها بین ۵۰ تا ۱۰۰۰ برآورد میشود.
به گزارش سازمان حفاظت بینالملل، تراکم آکسولوتل در سوچیمیلکو از حدود ۶۰۰۰ جانور در هر کیلومتر مربع در ۱۹۹۸ به تنها ۳۶ در ۲۰۱۴ رسید؛ کاهشی ۹۹ درصدی. علتها روشن است: گسترش شهر مکزیکو، آلودگی آب و مصرف بیرویهٔ سموم کشاورزی، و ماهیهای مهاجمی مانند کپور و تیلاپیا که هم با آکسولوتل بر سر غذا رقابت میکنند و هم تخمها و نوزادانش را میخورند.
در سرشماری تازهای که آزمایشگاه احیای بومشناختی دانشگاه ملی خودمختار مکزیک (UNAM) از اواخر ۲۰۲۴ آغاز کرد، تورها هیچ آکسولوتلی صید نکردند؛ اما آزمایش DNA محیطی در آب نشان داد این جانور هنوز در کانالها حضور دارد.
منابع این پاسخ
آیا آکسولوتلهای آزمایشگاه و آکواریوم میتوانند نسل آن را نجات دهند؟
تناقض بزرگ آکسولوتل این است که در آزمایشگاهها و آکواریومهای جهان فراوان است، اما در خانهٔ خودش تقریباً ناپدید شده. به هشدار پژوهشگران در مقالهٔ «داستان دو آکسولوتل» در مجلهٔ BioScience، جمعیتهای آزمایشگاهی هم به مدیریت ژنتیکی نیاز دارند و نجات زیستگاه طبیعی برای آیندهٔ هر دو ضروری است؛ جانوری که در آکواریوم زنده است، جای بومسازگان سوچیمیلکو را نمیگیرد.
امید اصلی در خود کانالهاست. پژوهشگران UNAM با کشاورزان سنتی چینامپا، جزیرههای کشاورزی میان کانالها، پناهگاههایی با آب فیلترشده ساختهاند. به گزارش آسوشیتدپرس، DNA آکسولوتل بیشتر در همین پناهگاهها پیدا شد. مکزیک هم تصویر این جانور را روی اسکناس تازهٔ ۵۰ پزویی خود آورده است.
جمعبندی: آکسولوتل به ما نشان داده بدن مهرهداران چه توان پنهانی برای بازسازی دارد؛ اما نجات او به سالمماندن چند کانال کوچک در دل یک کلانشهر بستگی دارد.
مطالعه مرتبط در هفت: خرس آبی؛ هفت پرسش دربارهٔ جانور ریزی که سی سال یخزده ماند و دوباره راه رفت
منابع و بازبینی
- فهرست سرخ IUCN؛ Ambystoma mexicanum
- دانشگاه کنت؛ Flagship amphibian becomes face of new Mexican banknote
- کراونر و همکاران، Frontiers in Endocrinology، ۲۰۱۹؛ Rediscovering the Axolotl as a Model for Thyroid Hormone Dependent Development
- رایس، Frontiers in Cell and Developmental Biology، ۲۰۲۲؛ Cut and Paste: The Mexican Axolotl and the Long History of Regeneration Research
- بولوک و همکاران، Developmental Dynamics، ۲۰۲۲؛ Axolotl: A resourceful vertebrate model for regeneration and beyond
- یاژوینسکا و سالن، Journal of Pathology، ۲۰۱۶؛ Regeneration versus scarring in vertebrate appendages and heart
- آرناس گومز و اچوری، Current Topics in Developmental Biology، ۲۰۲۱؛ Salamanders: The molecular basis of tissue regeneration and its relevance to human disease
- جوون، الول و سیمون، Development، ۲۰۱۹؛ Model systems for regeneration: salamanders
- نووشیلوف و همکاران، Nature، ۲۰۱۸؛ The axolotl genome and the evolution of key tissue formation regulators
- سازمان حفاظت بینالملل؛ Axolotls are on the brink. Can we bring them back?
- آسوشیتدپرس؛ Scientists search Mexico City’s canals for DNA of an endangered salamander
- ووس، وودکاک و زامبرانو، BioScience، ۲۰۱۵؛ A Tale of Two Axolotls
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۵ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقهزنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکنداکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران…