جعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپارد
سال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که جهان هوانوردی را نگران کرده بود: کامت، نخستین هواپیمای مسافربری جت جهان، پشت سر هم سقوط میکرد و برخی از آنها در ارتفاع بالا متلاشی شده بودند؛ بیبازمانده و بیشاهد. یکی از حاضران، شیمیدانی ۲۸ ساله به نام دیوید وارن، فکر کرد مشکل اصلی کمبود داده است؛ کسانی که بهتر از همه میدانستند چه شده، خلبانان بودند و دیگر زنده نبودند. همان روزها در یک نمایشگاه، دستگاه ضبط صوت کوچکی آلمانی دیده بود که صدا را روی سیم فولادی ضبط میکرد. از همین دو تکه، ایدهٔ «جعبه سیاه» زاده شد؛ دستگاهی که امروز در هواپیماهای بزرگ مسافربری اجباری است، و برخلاف نامش، نارنجی است. در هفت پرسش میبینیم این جعبه چه میشنود، چه ثبت میکند و چطور از سانحه جان سالم به در میبرد.

جعبه سیاه دقیقاً چیست و چرا هر هواپیما دو تا دارد؟
«جعبه سیاه» نام عامیانهٔ ثبتکنندههای پرواز است. به توضیح هیئت ملی ایمنی حملونقل آمریکا (NTSB)، هواپیماهای بزرگ تجاری دو دستگاه جدا دارند:
- ثبتکنندهٔ صدای کابین خلبان (CVR): صدای خلبانان، تماسهای رادیویی و صداهای کابین مثل صدای موتور و هشدارها را ضبط میکند.
- ثبتکنندهٔ دادههای پرواز (FDR): عددهایی مثل ارتفاع، سرعت و جهت حرکت را لحظهبهلحظه ثبت میکند.
هر دو معمولاً در دم هواپیما نصب میشوند؛ بخشی که بیشترین احتمال سالم ماندن در سانحه را دارد. دستگاههای قدیمی روی نوار مغناطیسی ضبط میکردند و نسل جدید روی تراشههای حافظه.
کنار هم، این دو یک داستان کامل میسازند: یکی میگوید هواپیما چه کرد و دیگری که خدمه چه میدیدند، میگفتند و تصمیم میگرفتند.
منابع این پاسخ
ایدهٔ جعبه سیاه از کجا آمد؟
به روایت موزهٔ ملی استرالیا، از ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴ هفت فروند کامت سقوط کرد و ۱۱۰ نفر جان باختند. ناوگان کامت در ۱۹۵۴ زمینگیر شد و تحقیقی گسترده سرانجام نشان داد علت، خستگی فلز بود که پنجرههای چهارگوش هواپیما هم در آن نقش داشتند.
دیوید وارن، شیمیدان سوختهای هوایی در آزمایشگاههای پژوهش هوانوردی استرالیا (ARL)، در همان جلسهٔ بینتیجهٔ ملبورن به این فکر افتاد که اگر صدای کابین تا لحظهٔ سانحه ضبط شده بود، معما سادهتر حل میشد. او ضبطکنندهٔ جیبی کوچکی به نام Minifon را به یاد آورد که صدا را روی سیم فولادی ضبط میکرد.
آن زمان، ثبت داده در برخی هواپیماهای آزمایشی نظامی رایج بود، اما در هواپیماهای مسافربری نه؛ و ضبط صدای کابین اصلاً وجود نداشت. وارن در یادداشتی به مدیرش پیشنهاد داد صدا و دادههای پرواز در محفظهای مقاوم در برابر سانحه ثبت شوند.
منابع این پاسخ
چرا اختراعی استرالیایی سالها نادیده ماند؟
مدیران وارن علاقهٔ چندانی نشان ندادند و او به گفتهٔ موزهٔ ملی استرالیا آخر هفتهها در گاراژش روی نمونه کار میکرد. در ۱۹۵۷ مدیر تازهاش، تام کیبل، ۶۰۰ پوند برای ساخت یک نمونهٔ حرفهای جور کرد. این دستگاه چهار ساعت صدای کابین و هشت دادهٔ ابزار پرواز را چهار بار در ثانیه روی سیم فولادی ضبط میکرد.
نقطهٔ عطف در ۱۹۵۸ رسید: سر رابرت هاردینگهام، دبیر هیئت ثبت هوایی بریتانیا، از آزمایشگاه بازدید کرد، دستگاه را دید و وارن را به بریتانیا دعوت کرد. استقبال آنجا گرم بود، اما در آمریکا تقریباً علاقهای ندید.
به نوشتهٔ موزههای ویکتوریا، نمونهٔ پروازی در ۱۵ مارس ۱۹۶۲ روی یک فوکر فرندشیپ آزمایش شد. استرالیا در ۱۹۶۷ نخستین کشوری شد که نصب ثبتکنندهٔ داده و صدا را در هواپیماهای بزرگ اجباری کرد. چون ثبت اختراع دیر انجام شد، شرکتهای دیگر کشورها بازار آن را به دست گرفتند.
منابع این پاسخ
ثبتکنندهٔ صدای کابین چه چیزهایی میشنود؟
به توضیح NTSB، میکروفون اصلی کابین معمولاً روی پنل بالای سر، میان دو خلبان نصب است. افزون بر گفتوگوی خلبانان و تماس با مراقبت پرواز، صداهایی مثل هشدار واماندگی، باز و بسته شدن ارابهٔ فرود و تقوتوقهای ریز هم ثبت میشوند. کارشناسان حتی از روی صدا میتوانند دور موتور یا لحظهٔ خرابی یک سامانه را تخمین بزنند.
طبق ضمیمهٔ ۶ کنوانسیون شیکاگو، که ایکائو آن را تنظیم میکند، هر CVR باید دستکم دو ساعت آخر را نگه دارد و هواپیماهای بالای ۲۷ تن که گواهی صلاحیت پروازشان از ۱ ژانویهٔ ۲۰۲۲ به بعد صادر شده، باید ۲۵ ساعت را.
این صداها بسیار حساساند. در آمریکا قانون، NTSB را از انتشار فایل صوتی منع میکند و فقط متن بخشهای مرتبط، آن هم در زمانی مشخص، منتشر میشود.
منابع این پاسخ
ثبتکنندهٔ دادههای پرواز چه چیزهایی را ثبت میکند؟
به نوشتهٔ NTSB، طبق مقررات آمریکا هواپیماهای نوساخت باید دستکم ۸۸ پارامتر مهم مثل زمان، ارتفاع، سرعت هوایی، جهت و وضعیت قرارگیری هواپیما را پایش کنند. برخی FDRها وضعیت بیش از هزار ویژگی دیگر را هم ثبت میکنند؛ از موقعیت فلپها و حالت خلبان خودکار گرفته تا هشدار دود.
ظرفیت معمول یک FDR ۲۵ ساعت ضبط پیوسته است؛ یعنی معمولاً چند پرواز پیاپی را در خود دارد و دادههای قدیمیتر بهتدریج جای خود را به تازهها میدهند.
کاربرد این دادهها فقط جدول و نمودار نیست. NTSB با آنها پویانمایی رایانهای پرواز را بازسازی میکند تا بازرسان ببینند در آخرین لحظهها هواپیما چه وضعیتی داشت، عقربهها چه نشان میدادند و موتورها با چه قدرتی کار میکردند. همین بازسازی است که اغلب علت سانحه را از حدس به شاهد تبدیل میکند.
منابع این پاسخ
چرا جعبه سیاه نارنجی است و چطور در سانحه سالم میماند؟
ضمیمهٔ ۶ ایکائو صریح است: محفظهٔ ثبتکنندهها باید به رنگ نارنجی متمایز رنگ شود و نوار بازتابنده داشته باشد تا میان آوار پیدا شود. نام «سیاه» فقط یک اصطلاح رایج است.
مشخصاتی که NTSB منتشر کرده نشان میدهد این محفظه برای چه شرایطی طراحی شده است:
- تحمل ضربهای معادل ۳۴۰۰ برابر شتاب جاذبه به مدت ۶٫۵ هزارم ثانیه؛
- تحمل آتش ۱۱۰۰ درجهٔ سانتیگراد به مدت ۳۰ دقیقه؛
- تحمل فشار آب در عمق حدود ۶ هزار متر (۲۰ هزار پا).
هر دستگاه یک بیکن زیرآبی دارد که در آب روشن میشود و سیگنال صوتی ۳۷٫۵ کیلوهرتز میفرستد. ایکائو از ۲۰۱۸ کارکرد آن را دستکم ۹۰ روز تعیین کرده است.
آزمون واقعی، پرواز AF447 بود: به گزارش BEA، ثبتکنندهها نزدیک دو سال در عمق ۳۹۰۰ متری اقیانوس اطلس ماندند و در مه ۲۰۱۱ بازیابی شدند؛ همهٔ دادهها و دو ساعت کامل صدای کابین خوانده شد.
منابع این پاسخ
آیندهٔ جعبه سیاه چیست؟
جستوجوی دوساله برای AF447 نشان داد پیدا کردن دستگاه در اقیانوس چقدر دشوار است. ضمیمهٔ ۶ ایکائو اکنون دو راه را پیش میکشد:
- ردیابی هواپیمای در وضعیت اضطراری: هواپیماهای بالای ۲۷ تن که گواهی صلاحیت پروازشان از ۱ ژانویهٔ ۲۰۲۳ به بعد صادر شده، باید در وضعیت اضطراری دستکم هر دقیقه یک بار اطلاعات موقعیت بفرستند تا محل سانحه در شعاع حدود ۶ مایل دریایی مشخص شود.
- ثبتکنندهٔ جداشونده (ADFR): دستگاهی که هنگام سانحه خودکار از هواپیما جدا میشود، روی آب شناور میماند و فرستندهٔ اضطراریاش روشن میشود.
جمعبندی: جعبه سیاه برای مقصر یافتن ساخته نشده؛ برای این ساخته شده که هر سانحه درسی شود تا پرواز بعدی امنتر باشد.
مطالعه مرتبط در هفت: جیپیاس چگونه کار میکند؟ هفت پرسش دربارهٔ ماهوارههایی که ساعتشان را پیش از پرتاب کند میکنند
منابع و بازبینی
- هیئت ملی ایمنی حملونقل آمریکا (NTSB)؛ Cockpit Voice Recorders (CVR) and Flight Data Recorders (FDR)
- موزهٔ ملی استرالیا؛ Black box flight recorder invented
- سازمان علوم و فناوری دفاعی استرالیا (DST)؛ Black box flight recorder
- موزههای ویکتوریا؛ ARL Flight Memory, Magnetic Wire Cockpit Voice and Data Recorder, circa 1958
- سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ICAO)؛ Annex 6, Operation of Aircraft
- دفتر تحقیقات سوانح هوایی فرانسه (BEA)؛ پروندهٔ پرواز AF447 ریو به پاریس
- BEA؛ گزارش نهایی سانحهٔ پرواز AF447، ژوئیهٔ ۲۰۱۲
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۲ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۳ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۴ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…