جیپیاس چگونه کار میکند؟ هفت پرسش دربارهٔ ماهوارههایی که ساعتشان را پیش از پرتاب کند میکنند
اول سپتامبر ۱۹۸۳، هواپیمای مسافربری پرواز ۰۰۷ هواپیمایی کره که بر اثر خطای ناوبری به حریم هوایی ممنوعهٔ شوروی وارد شده بود، با شلیک رهگیرهای شوروی سرنگون شد و هر ۲۶۹ سرنشینش جان باختند. پس از این فاجعه، رونالد ریگان اعلام کرد سامانهٔ ماهوارهای که ارتش آمریکا در حال ساختنش بود، پس از تکمیل برای استفادهٔ غیرنظامی هم در دسترس خواهد بود. امروز همان سامانه، یعنی GPS، در جیب میلیاردها نفر است: وقتی نقشهٔ گوشی مسیر را نشان میدهد، وقتی رانندهٔ تاکسی اینترنتی شما را پیدا میکند یا وقتی شبکهٔ برق ساعتش را تنظیم میکند. اما گوشی شما چطور فقط با شنیدن چند سیگنال ضعیف از فاصلهٔ بیست هزار کیلومتری میفهمد کجا ایستادهاید؟ در این مطلب با هفت پرسش میبینیم پاسخ، ترکیبی از هندسه، ساعتهای اتمی و حتی نظریهٔ نسبیت اینشتین است.

GPS چیست و چه کسی آن را ساخت؟
GPS یا «سامانهٔ موقعیتیاب جهانی» زیرساختی متعلق به دولت آمریکاست که سه خدمت میدهد: موقعیتیابی، ناوبری و زمانسنجی. این سامانه سه بخش دارد: بخش فضایی یعنی ماهوارهها؛ بخش کنترل یعنی ایستگاههای زمینی که مدار ماهوارهها را نگه میدارند و ساعتهایشان را تنظیم میکنند؛ و بخش کاربر یعنی هر گیرندهای، از گوشی تا تجهیزات هواپیما. امروز نیروی فضایی آمریکا بخش فضایی و کنترل را توسعه میدهد و اداره میکند.
نخستین ماهوارهٔ آزمایشی سامانه در ۲۲ فوریهٔ ۱۹۷۸ پرتاب شد. GPS در دسامبر ۱۹۹۳ با ۲۴ ماهواره به توانایی عملیاتی اولیه رسید و در ۱۹۹۵ توانایی عملیاتی کامل آن اعلام شد. خدمت غیرنظامی آن رایگان است و بهطور پیوسته در سراسر جهان در دسترس همه قرار دارد؛ خدمت نظامی ویژه هم در اختیار نیروهای مسلح آمریکا، متحدانش و نهادهای دولتی مجاز است.
منابع این پاسخ
ماهوارههای GPS کجای آسماناند؟
ماهوارههای GPS در مدار میانی زمین و در ارتفاع تقریبی ۲۰٬۲۰۰ کیلومتری پرواز میکنند و هر کدام روزی دو بار دور زمین میچرخند. چیدمان پایه شامل شش صفحهٔ مداری با فاصلهٔ برابر است و در هر صفحه چهار جایگاه برای ماهوارههای اصلی وجود دارد. این آرایش ۲۴ جایگاهی تضمین میکند که تقریباً از هر نقطهٔ زمین دستکم چهار ماهواره دیده شود.
دولت آمریکا متعهد است دستکم ۲۴ ماهوارهٔ فعال را در ۹۵ درصد مواقع در مدار نگه دارد، اما در عمل ماهوارههای بیشتری پرواز میکنند تا اگر ماهوارهای تعمیر یا بازنشسته شد، پوشش قطع نشود. طبق آماری که GPS.gov منتشر کرده، در ۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۳ شمار ماهوارههای فعال ۳۱ بود. از ژوئن ۲۰۱۱ هم با جابهجایی چند ماهواره، سامانه عملاً مانند منظومهای ۲۷ جایگاهی کار میکند که پوشش بهتری دارد.
منابع این پاسخ
گیرنده چگونه مکان ما را حساب میکند؟
هر ماهواره پیوسته سیگنالی یکطرفه میفرستد که در اصل میگوید «من اکنون کجا هستم و ساعت دقیقم چند است». گیرنده فقط گوش میدهد و چیزی به ماهواره نمیفرستد؛ برای همین هر تعداد کاربر میتوانند همزمان از آن استفاده کنند. گیرنده از اختلاف زمان ارسال و دریافت سیگنال، و با دانستن سرعت نور، فاصلهٔ خود تا هر ماهواره را برآورد میکند.
دانستن فاصله تا یک ماهواره یعنی شما جایی روی کرهای فرضی به مرکز آن ماهواره هستید. با چند ماهواره، این کرهها یکدیگر را در نقطهای مشخص قطع میکنند. اما ساعت گوشی شما اتمی نیست و کمی خطا دارد؛ پس گیرنده دستکم به چهار ماهواره نیاز دارد تا افزون بر طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع، خطای ساعت خودش را هم بهعنوان مجهول چهارم حل کند. خروجی نهایی، موقعیت سهبعدی شما و زمان دقیق است.
منابع این پاسخ
چرا ساعت ماهوارهها را پیش از پرتاب کند میکنند؟
هر ماهوارهٔ GPS چند ساعت اتمی دارد، چون زمان در این سامانه همهچیز است: نور در هر میکروثانیه حدود ۳۰۰ متر میرود، پس یک میلیونیم ثانیه خطای ساعت یعنی صدها متر خطای فاصله. اینجا نسبیت اینشتین وارد ماجرا میشود. طبق نسبیت خاص، ساعت ماهواره بهخاطر سرعت زیادش روزانه حدود ۷ میکروثانیه عقب میافتد. طبق نسبیت عام، همان ساعت چون در گرانش ضعیفتر ارتفاع بیست هزار کیلومتری است، روزانه حدود ۴۵ میکروثانیه جلو میرود.
حاصل، جلو افتادن خالص حدود ۳۸ میکروثانیه در روز است؛ عددی هزاران برابر بزرگتر از خطایی که سامانه تحمل میکند. راهحل مهندسان ساده و هوشمندانه بود: فرکانس ساعت ماهواره را روی زمین کمی پایینتر، یعنی ۱۰٫۲۲۹۹۹۹۹۹۵۴۳ مگاهرتز بهجای ۱۰٫۲۳ مگاهرتز، تنظیم کردند تا در مدار با آهنگ ساعتهای زمینی هماهنگ شود. اثرهای کوچکتر باقیمانده هم در محاسبات اصلاح میشوند.
منابع این پاسخ
GPS گوشی ما چقدر دقیق است؟
پاسخ رسمی این است: «بستگی دارد». به گفتهٔ GPS.gov، گوشیهای مجهز به GPS در فضای باز معمولاً تا شعاع حدود ۴٫۹ متر دقیقاند، اما کنار ساختمانها، پلها و درختان دقتشان کم میشود. دولت آمریکا تعهد داده خطای میانگین روزانهٔ سیگنال در فضا، موسوم به «خطای برد کاربر»، با احتمال ۹۵ درصد حداکثر ۲ متر باشد؛ این رقم در ۲۰ آوریل ۲۰۲۱ حدود ۰٫۶۴ متر بود. البته این دقت سیگنال است، نه دقت نهایی دستگاه شما.
تا سال ۲۰۰۰ وضع بدتر بود: ارتش آمریکا با قابلیتی به نام دسترسی انتخابی عمداً دقت غیرنظامی را کاهش میداد. در مه ۲۰۰۰ به دستور بیل کلینتون این کار متوقف شد. امروز گیرندههای حرفهای دوفرکانسه و سامانههای تقویتی میتوانند در زمان واقعی دقتی در حد چند سانتیمتر بدهند.
چرا گاهی GPS ما را جای اشتباه نشان میدهد؟
شایعترین علتها سادهاند: سیگنال ماهوارهها در برابر ساختمان، پل، درخت، تونل یا سقف مسدود میشود و استفاده در فضای بسته یا زیرزمین دشوار است. در خیابانهای میان برجها، سیگنال به دیوارها برخورد میکند و بازمیتابد؛ به این پدیده چندمسیری میگویند و مسیر طولانیتر سیگنال، گیرنده را دربارهٔ فاصله فریب میدهد. جو زمین هم سیگنال را اندکی مختل میکند و گیرندههای دوفرکانسه برای اصلاح همین اثر به کار میروند.
علتهای کمیابتر شامل تداخل رادیویی یا پارازیت، طوفانهای شدید خورشیدی، مانور یا تعمیر ماهوارهها و دستگاههایی است که طبق مشخصات فنی GPS طراحی نشدهاند. نکتهٔ جالب این است که در بسیاری از موارد سختافزار GPS درست کار میکند و مقصر نقشه است: جادهای که جا افتاده، نشانیای که اشتباه برآورد شده یا کسبوکاری که روی نقشه نادرست ثبت شده است.
منابع این پاسخ
GPS جز مسیریابی چه میکند و آیا تنهاست؟
GPS افزون بر طول، عرض و ارتفاع، بُعد چهارمی هم میدهد: زمان. گیرنده با رمزگشایی سیگنالها عملاً با ساعتهای اتمی ماهوارهها هماهنگ میشود و میتواند زمان را تا حدود ۱۰۰ میلیاردم ثانیه دقیق بداند. شبکههای مخابراتی، شبکههای برق و سامانههای مالی از همین زمان برای همگامکردن تجهیزات و ثبت زمان تراکنشها استفاده میکنند.
GPS تنها سامانهٔ ماهوارهای ناوبری هم نیست: گلوناس روسیه، گالیله اتحادیهٔ اروپا و بیدو چین سامانههای جهانی دیگرند و ژاپن و هند سامانههای منطقهای دارند.
جمعبندی: نقطهٔ آبی روی نقشهٔ گوشی حاصل هندسهٔ چند ماهواره، ساعتهای اتمی و اصلاحی است که نسبیت اینشتین را جدی میگیرد.
مطالعه مرتبط در هفت: تلسکوپ فضایی هابل؛ هفت پرسش دربارهٔ چشمی که فضانوردان در مدار برایش عینک گذاشتند
منابع و بازبینی
- GPS.gov؛ Global Positioning System
- ناویپدیا، آژانس فضایی اروپا؛ GPS General Introduction
- دانشگاه فلوریدا، EDIS؛ Introduction to GPS
- آتلانتیک؛ The Plane Crash That Gave Americans GPS
- GPS.gov؛ Space Segment
- نیل اشبی، Living Reviews in Relativity؛ Relativity in the Global Positioning System
- GPS World؛ Inside the box: GPS and relativity
- GPS.gov؛ GPS Accuracy
- GPS.gov؛ GPS and Telling Time
- GPS.gov؛ Other Global Navigation Satellite Systems (GNSS)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…