تابلوی «جیغ» مونک؛ هفت پرسش دربارهٔ مشهورترین تصویر اضطراب در جهان
سحرگاه روزی در فوریهٔ ۱۹۹۴ که قرار بود بازیهای المپیک زمستانی لیلههامر در نروژ آغاز شود، دو نفر با نردبانی از دیوار گالری ملی اسلو بالا رفتند، شیشهٔ پنجره را شکستند، تابلویی را از دیوار برداشتند و از همان راه برگشتند. به روایت موزهٔ مونک، کل ماجرا ۵۰ ثانیه طول کشید. دزدها کارتپستالی هم جا گذاشتند با این جمله: «با سپاس فراوان از حفاظت ضعیف». تابلوی دزدیدهشده «جیغ» اثر ادوارد مونک، نقاش نروژی، بود؛ چهرهای با دهان باز و دستهایی بر گونه، زیر آسمانی سرخ. امروز این تصویر روی ماگ و تیشرت و حتی در قالب یک ایموجی دیده میشود. اما «جیغ» دقیقاً از کجا آمد، چند نسخه دارد، چرا آسمانش سرخ است و چرا رنگهایش در خطر است؟

داستان پشت تابلوی «جیغ» چیست؟
به روایت موزهٔ مونک در اسلو، یک شب در اواخر قرن نوزدهم، ادوارد مونک با دو دوست در اکبرگ، در حاشیهٔ اسلو، قدم میزد که ناگهان اندوهی سنگین او را فراگرفت. به نردهٔ کنار راه تکیه داد، «خسته تا سرحد مرگ»، و دوستانش جلوتر رفتند. او بعدها نوشت: «لرزان از اضطراب، جیغ بزرگ طبیعت را حس کردم.»
همین جمله نکتهای را روشن میکند که بیشتر بینندگان از آن غافلاند: به تأکید موزهٔ مونک و بر پایهٔ نوشتههای خود نقاش، این منظره است که جیغ میکشد، نه آن چهره. طرحهای اولیهاش مردی خوشلباس و غمگین را نشان میدهند که به آبدره خیره است. این چهره کمکم سادهتر و بینامونشانتر شد و سرانجام رو به بیننده چرخید. موزهٔ ملی نروژ هم توضیح میدهد که تابلو آبدرهٔ اسلو را از تپهٔ اکبرگ نشان میدهد و دو مرد پسزمینه همان دو دوست این روایتاند. به گفتهٔ موزهٔ مونک، همین چهرهٔ نامشخص است که به هر کسی، از هر سن و فرهنگی، اجازه میدهد خودش را در آن ببیند.
منابع این پاسخ
«جیغ» چند نسخه دارد و هر کدام کجاست؟
«جیغ» یک اثر واحد نیست، بلکه موضوعی است که مونک چند بار کشید. به نوشتهٔ موزهٔ مونک، چهار نسخهٔ رنگی وجود دارد: دو نقاشی و دو اثر با پاستل و مداد شمعی. نخستین نقاشی، از ۱۸۹۳، در موزهٔ ملی نروژ (Nasjonalmuseet) است. نسخهٔ مداد شمعی ۱۸۹۳ و نقاشی دوم که احتمالاً حدود ۱۹۱۰ کشیده شده، در موزهٔ مونک نگهداری میشوند. نسخهٔ پاستل ۱۸۹۵ تنها نسخهٔ رنگی است که در مالکیت خصوصی است.
مونک در ۱۸۹۵ نسخهای چاپی به روش لیتوگرافی هم ساخت. موزهٔ مونک تخمین میزند حدود ۳۰ نسخه از این چاپ سیاهوسفید وجود دارد که شش نسخهاش، از جمله یکی که خود مونک با دست رنگ کرده، در مجموعهٔ این موزه است. به نوشتهٔ موزهٔ ملی نروژ، روی قاب پایینی نسخهٔ پاستل ۱۸۹۵ هم شعری از مونک دربارهٔ همان تجربه نوشته شده است.
منابع این پاسخ
آن جملهٔ مدادی روی آسمان تابلو را چه کسی نوشت؟
در گوشهٔ بالای سمت چپ نسخهٔ ۱۸۹۳، روی آسمان سرخ، جملهای ریز با مداد به زبان نروژی نوشته شده: «فقط یک دیوانه میتوانست این را نقاشی کند!» به نوشتهٔ موزهٔ ملی نروژ، نخستین اشاره به این نوشته در نمایشگاهی در کپنهاگ در ۱۹۰۴ بود و منتقدی دانمارکی آن را کار بینندهای خشمگین دانست. تا سالها بیشتر پژوهشگران هم همین را میپذیرفتند.
در جریان مرمت این اثر، موزه از تابلو عکس فروسرخ گرفت. در این عکس، کربن مداد از پسزمینه جدا شد و خط بهروشنی خوانا شد. بررسی زیر میکروسکوپ نشان داد خطوط مداد روی رنگ قرار دارند، یعنی پس از تمام شدن نقاشی نوشته شدهاند. موزهٔ ملی نروژ پس از بررسی دستخط، در ۲۰۲۱ اعلام کرد که بیتردید نویسندهٔ جمله خود مونک بوده است؛ موزه یادآوری میکند که آثار اولیهٔ مونک در زمان خودش خشم و جدل زیادی برانگیخته بود. پس جملهای که روزی توهین یک بیننده به شمار میرفت، امروز بخشی از روایت خود هنرمند است.
منابع این پاسخ
چرا آسمان «جیغ» اینقدر سرخ است؟
پاسخ قطعی هنوز وجود ندارد و دو فرضیهٔ علمی مطرح است. در ۲۰۰۴، دونالد اولسون، استاد فیزیک و نجوم دانشگاه ایالتی تگزاس، و همکارانش در مجلهٔ اسکای اند تلسکوپ نوشتند که سرخی آسمان به فوران آتشفشان کراکاتوا در اندونزی در ۲۷ اوت ۱۸۸۳ برمیگردد. گزارشهای گردآوریشده نشان میدهد شفقهای سرخ غیرعادی از اواخر نوامبر ۱۸۸۳ تا میانهٔ فوریهٔ ۱۸۸۴ در نروژ دیده شد و روزنامهٔ اسلو نوشت مردم آن را با آتشسوزی اشتباه گرفتند. این گروه جایی را که مونک ایستاده بود یافتند و دیدند او رو به جنوبغربی، همان سمت شفقهای کراکاتوا، نگاه میکرده است.
در ۲۰۱۷، سه هواشناس نروژی در نشریهٔ Weather فرضیهٔ دیگری دادند: «ابرهای صدفی»، ابرهایی کمیاب در ارتفاع ۲۰ تا ۳۰ کیلومتری که در زمستان عرضهای بالا رنگهای درخشانی دارند. استدلالشان این بود که آسمان سرخ پس از کراکاتوا تا چند سال رایج بود، اما مونک تجربهاش را یگانه توصیف کرده است.
منابع این پاسخ
«جیغ» چگونه دزدیده و دوباره پیدا شد؟
دزدی ۱۹۹۴ از گالری ملی، که در آغاز این مطلب آمد، با بازگشت تابلو تمام شد. به روایت موزهٔ مونک، تابلو سه ماه بعد پیدا شد و موزهٔ ملی نروژ هم تأیید میکند که اثر در همان سال به موزه برگشت. به گفتهٔ موزهٔ ملی، آخرین بار که این نسخه به نمایشگاهی خارجی امانت داده شد، نمایشگاهی در ژاپن در ۱۹۹۳ بود.
ده سال بعد ماجرا خشنتر بود. به گزارش گاردین، در ۲۲ اوت ۲۰۰۴ دو مرد نقابدار و مسلح در روز روشن و جلوی چشم کارکنان و بازدیدکنندگان وارد موزهٔ مونک شدند و «جیغ» و تابلوی «مدونا» را با خود بردند. تنها تصویر رسانهها، به گفتهٔ موزه، ویدئوی کوتاهی بود که یک گردشگر اتریشی از فرار دزدها گرفت. سه مرد در ماه مهٔ ۲۰۰۶ محکوم شدند و پلیس نروژ در ۳۱ اوت ۲۰۰۶ اعلام کرد هر دو تابلو در وضعیتی بهتر از حد انتظار پیدا شدهاند. با این حال، به نوشتهٔ موزهٔ مونک، لکهای در گوشهٔ پایین سمت چپ «جیغ» ماند که پاک کردنش ممکن نشد.
منابع این پاسخ
چرا رنگهای یکی از نسخههای «جیغ» در حال محو شدن است؟
این مشکل نسخهٔ حدوداً ۱۹۱۰ در موزهٔ مونک است. به گزارش پژوهشی که در ۲۰۲۰ در نشریهٔ Science Advances منتشر شد، ضربهقلمهای زرد کادمیومی در آسمان و گردن فیگور به سفید مایل شدهاند و رنگ زرد ضخیم در آب دریاچه پوستهپوسته میشود. این تابلو پس از بازگشت از سرقت در ۲۰۰۶، که به مقوای آن هم آسیب زده بود، بهندرت به نمایش درآمده است.
پژوهشگران با پرتوهای سنکروترون نمونهای ریز از رنگ را بررسی کردند و نشان دادند سولفید کادمیوم در رطوبت بسیار بالا، یعنی ۹۵ درصد یا بیشتر، و در حضور ترکیبات کلر به سولفات کادمیوم تبدیل میشود؛ حتی در تاریکی. برخلاف تصور قبلی، نور نقش کمتری دارد. به نوشتهٔ مرکز تابش سنکروترون اروپا، توصیه این است که رطوبت محیط تابلو به ۴۵ درصد یا کمتر برسد. موزهٔ مونک هم اعلام کرده که برای این اثر به محفظهٔ کنترل اقلیم نیاز است.
منابع این پاسخ
چرا «جیغ» اینقدر مشهور شد؟
به روایت موزهٔ مونک، محبوبیت عمومی «جیغ» بیشتر پس از مرگ مونک در ۱۹۴۴ اوج گرفت. در دههٔ ۱۹۵۰ نسخهٔ موزه به تور بینالمللی رفت و در ۱۹۶۱ روی جلد مجلهٔ تایم برای مقالهای دربارهٔ «کالبدشناسی اضطراب» نشست. اندی وارهول در ۱۹۸۴ مجموعهای چاپی از آن ساخت و این تصویر به فیلمها، تبلیغات و ایموجیها راه یافت. در ۲ مهٔ ۲۰۱۲، نسخهٔ پاستل ۱۸۹۵ پس از ۱۲ دقیقه رقابت در حراج ساتبیز نیویورک به ۱۱۹٫۹ میلیون دلار فروخته شد و به گزارش نیویورک تایمز و NPR، گرانترین اثر هنری فروختهشده در حراج تا آن زمان شد.
جمعبندی: «جیغ» حاصل یک تجربهٔ شخصی است که به زبانی جهانی برای اضطراب تبدیل شد؛ تابلویی با چند نسخه، معمایی در آسمانش، دو سرقت پرسروصدا و رنگهایی که هنوز برای ماندنشان تلاش میشود.
مطالعه مرتبط در هفت: سرقت مونالیزا؛ هفت پرسش دربارهٔ مشهورترین تابلوی جهان
منابع و بازبینی
- MUNCH (Munchmuseet)؛ A Scream Through Culture
- Nasjonalmuseet؛ Edvard Munch, The Scream (NG.M.00939)
- MUNCH (Munchmuseet)؛ The Scream
- Nasjonalmuseet؛ Could only have been painted by a madman!
- Smithsonian Magazine؛ Who Scribbled This Cryptic Graffiti on 'The Scream'? (۲۰۲۱)
- Sky & Telescope؛ Astronomical Sleuths Link Krakatoa to Edvard Munch's Painting The Scream (۲۰۰۴)
- University of Oslo, Department of Geosciences؛ Was it mother-of-pearl clouds Edvard Munch painted in «Scream»? (۲۰۱۷)
- Weather (Royal Meteorological Society)؛ Screaming clouds (۲۰۱۷)
- The Guardian؛ Stolen Munch paintings recovered (۳۱ اوت ۲۰۰۶)
- Science Advances؛ Probing the chemistry of CdS paints in The Scream (۲۰۲۰)
- ESRF؛ Researchers find the key to preserving The Scream
- MUNCH (Munchmuseet)؛ Researchers have found out why The Scream is fading
- The New York Times؛ 'The Scream' Is Auctioned for a Record $119.9 Million (۲ مهٔ ۲۰۱۲)
- NPR؛ 'The Scream' Scoops Record $119M At N.Y. Auction (۲ مهٔ ۲۰۱۲)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۲ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۳ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۴ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهگوتنبرگ و ماشین چاپ؛ هفت پرسش دربارهٔ اختراعی که کتاب را از انحصار کاتبان بیرون آوردپاییز ۱۴۵۴، اسقفی ایتالیایی به نام انئا سیلویو پیکولومینی برای شرکت در یک مجمع سیاسی به فرانکفورت آلمان…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهموآیهای جزیره ایستر؛ هفت پرسش دربارهٔ غولهای سنگی رپانویی که «راه رفتند»نوامبر ۱۸۶۸، ملوانان کشتی بریتانیایی «توپاز» در دهکدهٔ آیینی اُرونگو در جزیرهٔ ایستر، تندیسی سنگی یافتند که تا…