سنگ روزتا؛ هفت پرسش دربارهٔ تختهسنگی که زبان فراموششدهٔ فرعونها را دوباره به سخن آورد
تابستان ۱۷۹۹، در گرماگرم لشکرکشی ناپلئون به مصر، سربازان فرانسوی در نزدیکی شهر بندری رشید، که فرانسویها آن را «روزتا» مینامیدند، مشغول کندن پی برای گسترش یک قلعه بودند. در دل دیواری کهنه، تختهسنگ تیرهای پیدا شد که سطحش پر از نوشته بود. افسر مسئول، پییر فرانسوا بوشار، فهمید با چیزی معمولی روبهرو نیست. روی این سنگ، یک متن واحد با سه خط مختلف حک شده بود و یکی از آنها یونانی باستان بود که دانشمندان هنوز میتوانستند بخوانند. همین تکهسنگ چند دهه بعد کلید خواندن هیروگلیف مصری شد؛ خطی که حدود ۱۴۰۰ سال کسی قادر به خواندنش نبود. در این مطلب، با هفت پرسش میبینیم سنگ روزتا چیست و چگونه دنیای مصر باستان را برای ما گشود.

سنگ روزتا دقیقاً چیست؟
سنگ روزتا تکهٔ شکستهای از یک سنگنبشته یا «استل» بزرگتر است؛ لوحی سنگی که متنی رسمی روی آن حک میکردند و در معبد برپا میداشتند. جنس آن به گفتهٔ موزهٔ بریتانیا گرانودیوریت خاکستری و صورتی است و در نگاه اول سیاه به نظر میرسد.
طول بیشینهٔ این تکه حدود ۱۱۲ سانتیمتر، پهنای آن حدود ۷۶ سانتیمتر و ضخامتش حدود ۲۸ سانتیمتر است. بالای سنگ و گوشههایش از بین رفته است. این سنگ بخشی از لوحی بزرگتر بوده که امروز کامل در دست نیست. این سنگ با شمارهٔ EA24 در تالار مجسمههای مصری موزهٔ بریتانیا در لندن به نمایش گذاشته شده است و دیدن آن رایگان است.
منابع این پاسخ
روی سنگ روزتا چه نوشته شده است؟
متن سنگ فرمانی از شورای کاهنان مصر است که در سال ۱۹۶ پیش از میلاد صادر شد؛ در نخستین سالگرد تاجگذاری بطلمیوس پنجم، پادشاه سیزدهسالهٔ مصر. کاهنان در این فرمان کارهای نیک شاه برای معابد را برمیشمارند و جایگاه او را بهعنوان فرمانروایی الهی تأیید میکنند، هرچند خاندان او مقدونی بود، نه مصری.
به گفتهٔ موزهٔ بریتانیا، این متن تا حد زیادی از روی الگویی که حدود صد سال پیشتر نوشته شده بود، رونویسی شده است. با این حال، به رویدادهای واقعی دوران بطلمیوس پنجم هم اشاره دارد، از جمله شورشی بزرگ که نزدیک به دو دهه قدرت بطلمیوسیان را به چالش کشید. طبق خود فرمان، باید نسخهای از آن در معابد بزرگ سراسر مصر نصب میشد. تاکنون ۲۹ سنگنبشتهٔ مشابه از این نوع فرمانها پیدا شده است.
منابع این پاسخ
چرا یک متن با سه خط مختلف نوشته شد؟
فرمان سه بار نوشته شده است: با هیروگلیف، خط مقدس و مناسب متنهای کاهنانه؛ با دموتیک، خط شکستهٔ مصری برای کارهای روزمره که نامش به معنای «زبان مردم» است؛ و به یونانی باستان، زبان اداری فرمانروایان یونانیمقدونی مصر پس از فتح اسکندر.
پس روی سنگ دو زبان، مصری و یونانی، با سه خط آمده است. از بخش هیروگلیف، که بیشترین آسیب را دیده، ۱۴ سطر باقی مانده است. بخش دموتیک ۳۲ سطر و بخش یونانی ۵۴ سطر دارد. این سهزبانه بودن نشان میدهد که مصر آن روزگار جامعهای چندفرهنگی بود: کاهنان، مردم و حکومت هر کدام خط خودشان را داشتند. برای پژوهشگران امروز، ارزش اصلی سنگ همین است که یک پیام را در سه شکل نوشتاری کنار هم قرار داده است.
منابع این پاسخ
سنگ روزتا چگونه پیدا شد؟
ناپلئون از ۱۷۹۸ تا ۱۸۰۱ در مصر لشکرکشی کرد. روایت رایج، که موزهٔ بریتانیا هم آن را میپذیرد، این است که سربازانش در ژوئیهٔ ۱۷۹۹ هنگام کندن پی برای گسترش قلعهای نزدیک رشید، معروف به قلعهٔ سنژولین، بهطور اتفاقی سنگ را پیدا کردند. ظاهراً سنگ را قرنها پیش در دیواری قدیمی به کار برده بودند. با این حال، جزئیات این کشف مبهم است و بریتانیکا آن را به اوت ۱۷۹۹ نسبت میدهد.
افسر مسئول، پییر فرانسوا بوشار، اهمیت یافته را دریافت. خود بوشار بعدها، به گفتهٔ موزهٔ بریتانیا، تا ۱۸۲۲ زنده ماند؛ همان سالی که رمز هیروگلیف گشوده شد. نام «روزتا» نیز از همان شهر رشید آمده است که در دلتای نیل و حدود ۵۶ کیلومتری شمالشرق اسکندریه قرار دارد.
منابع این پاسخ
چرا سنگ روزتا در لندن است، نه در مصر؟
فرانسویها در سال ۱۸۰۱ از نیروهای بریتانیا شکست خوردند. بر اساس پیمان اسکندریه، سنگ روزتا همراه با آثار باستانی دیگری که فرانسویها گردآوری کرده بودند، به بریتانیا رسید. سنگ در فوریهٔ ۱۸۰۲ به بندر پورتسموث رسید و در ژوئیهٔ همان سال از سوی جرج سوم، پادشاه بریتانیا، به موزهٔ بریتانیا اهدا شد. روی بدنهٔ سنگ هنوز دو نوشتهٔ افزودهشده به انگلیسی دیده میشود: «به دست ارتش بریتانیا در مصر گرفته شد، ۱۸۰۱» و «اهدایی جرج سوم».
این سنگ از ۱۸۰۲ تقریباً بیوقفه در موزه به نمایش درآمده است. تنها وقفه در سال ۱۹۱۷ بود: موزه از ترس بمباران لندن در جنگ جهانی اول، آن را حدود دو سال در ایستگاهی از راهآهن زیرزمینی پست، حدود ۱۵ متر زیر زمین، نگه داشت.
منابع این پاسخ
توماس یانگ و شامپولیون چگونه رمز هیروگلیف را گشودند؟
پس از قرن چهارم میلادی، خواندن هیروگلیف به فراموشی سپرده شد. پژوهشگران با تکیه بر متن یونانی کار را آغاز کردند. توماس یانگ، فیزیکدان انگلیسی، نشان داد که نشانههای درون کارتوشها، یعنی قابهای بیضیشکل، نام شاه، یعنی بطلمیوس، را بهصورت آوایی مینویسند. او همچنین دریافت که جهت رو کردن پرندگان و جانوران در متن، جهت خواندن را نشان میدهد.
ژان فرانسوا شامپولیون، دانشمند فرانسوی، گام بزرگ را برداشت. او دریافت که هیروگلیف ترکیبی از نشانههای آوایی، هجایی و معنایی است و آواهای زبان مصری را ثبت میکند. او یافتههایش را در ۲۷ سپتامبر ۱۸۲۲ در آکادمی کتیبهها در پاریس ارائه کرد و یانگ نیز در میان حاضران بود. آشنایی شامپولیون با زبان قبطی، که از مصری باستان سرچشمه گرفته، به او کمک کرد تا متنها را بهطور کامل بخواند.
منابع این پاسخ
امروز چه بحثی دربارهٔ بازگرداندن سنگ روزتا وجود دارد؟
مالکیت سنگ روزتا هنوز موضوع بحث است. زاهی حواس، وزیر پیشین آثار باستانی مصر، در سال ۲۰۲۲ کارزاری اینترنتی برای بازگرداندن سنگ به مصر به راه انداخت و پیشنهاد کرده است که این سنگ در موزهٔ بزرگ مصر در جیزه نگهداری شود. به گزارش نشنال در ژوئیهٔ ۲۰۲۶، این طومار حدود ۳۵۰ هزار امضا گرد آورده است. موزهٔ بریتانیا میگوید تاکنون درخواست رسمی از دولت مصر دریافت نکرده است و قانون موزهٔ بریتانیا مصوب ۱۹۶۳، بازگرداندن دائمی آثار را بهشدت محدود میکند.
جمعبندی: سنگ روزتا فرمانی تشریفاتی بود، اما چون یک پیام را با سه خط ثبت کرده بود، راه خواندن دوبارهٔ نوشتههای مصر باستان را باز کرد. داستانش هم یادآور این است که آثار باستانی گاهی در میانهٔ جنگ و سیاست جابهجا شدهاند.
مطالعه مرتبط در هفت: مکانیسم آنتیکیترا؛ هفت پرسش دربارهٔ کامپیوتر دوهزارساله
منابع و بازبینی
- British Museum Collection؛ The Rosetta Stone، stela EA24
- British Museum؛ Everything you ever wanted to know about the Rosetta Stone
- Encyclopaedia Britannica؛ Rosetta Stone
- The National؛ What is the Rosetta Stone and why does Egypt want it back? (2026)
- Artnet News؛ Egyptologists Call on British Museum to Return Rosetta Stone (Again)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…