مونالیزا؛ هفت پرسش دربارهٔ لبخندی که یک دزدی آن را جهانی کرد
صبح دوشنبه ۲۱ اوت ۱۹۱۱، مردی که مدتی در موزهٔ لوور روی تابلوها شیشهٔ محافظ نصب کرده بود، از کمدی که شب را در آن پنهان مانده بود بیرون آمد، تابلویی چوبی و کوچک را از دیوار برداشت و بیآنکه کسی به او شک کند از موزه بیرون رفت. ناپدیدشدن تابلو بهسرعت جنجالی رسانهای به پا کرد و مردم برای تماشای جای خالی آن روی دیوار به لوور هجوم آوردند. آن تابلو مونالیزا بود؛ پرترهای از لئوناردو داوینچی که امروز احتمالاً مشهورترین نقاشی جهان است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم زن درون تابلو کیست، داوینچی چگونه آن لبخند را ساخت، تابلو چطور به پاریس رسید و چرا یک دزدی آن را از شاهکاری تحسینشده به نمادی جهانی تبدیل کرد.

مونالیزا دقیقاً چیست و کجا نگهداری میشود؟
مونالیزا نقاشی رنگروغن روی تختهای از چوب صنوبر است که لئوناردو داوینچی از حدود ۱۵۰۳ تا پایان عمرش در ۱۵۱۹ روی آن کار کرد. به گفتهٔ لوور، تخته حدود ۷۹٫۴ در ۵۳٫۴ سانتیمتر است؛ داوینچی این اندازه را برگزید تا زن را در ابعاد طبیعی نشان دهد. تصویر، زنی را تا کمر و نشسته روی صندلی نشان میدهد که پشت سرش منظرهای از کوهها، رودها، جادهای پیچان و یک پل گسترده است.
عنوان رسمی تابلو در لوور «پرترهٔ لیزا گراردینی، همسر فرانچسکو دل جوکوندو» است. «مونا» کوتاهشدهٔ «مادونا» به معنای «بانو» است و نامهای لا جوکوندا و لا ژوکوند از نام خانوادگی همسر او آمدهاند. تابلو امروز پشت شیشهٔ ضدگلوله در تالار ۷۱۱ لوور، معروف به «تالار ایالتها» در بال دنون، آویخته است.
منابع این پاسخ
زن درون تابلو کیست؟
به گفتهٔ لوور، سنتی محکم که از قرن شانزدهم آغاز شده نشان میدهد این زن لیزا گراردینی (۱۴۷۹ تا ۱۵۴۲) است؛ زنی فلورانسی از خانوادهای قدیمی که در ۱۴۹۵ با فرانچسکو دل جوکوندو، بازرگان ابریشم، ازدواج کرد و شش فرزند داشت. جورجو وازاری، زندگینامهنویس هنرمندان، در ۱۵۵۰ نوشت که همین بازرگان پرترهٔ همسرش را سفارش داده است.
مهمترین شاهد تازه در ۲۰۰۵ در کتابخانهٔ هایدلبرگ پیدا شد: یادداشتی از آگوستینو وسپوچی، همکار ماکیاولی، در حاشیهٔ کتابی از سیسرون با تاریخ اکتبر ۱۵۰۳ که از «سرِ لیزا دل جوکوندو» در کار لئوناردو یاد میکند.
با این حال بریتانیکا یادآوری میکند که نظریههای دیگری هم مطرح شده است، مثلاً اینکه مدل، مادر داوینچی یا خود او بوده است. بریتانیکا هویت مدل را «قطعاً اثباتنشده» میداند، اما لوور این نظریهها را بیپایه میشمارد و لیزا را پاسخ معتبر میداند.
منابع این پاسخ
چرا داوینچی تابلو را هرگز به سفارشدهنده تحویل نداد؟
لوور مینویسد کار تابلو دستکم از حدود ۱۵۰۳ و احتمالاً برای فرانچسکو دل جوکوندو آغاز شد، اما داوینچی آن را تا پایان عمر نزد خود نگه داشت تا به نقاشیاش ادامه دهد و اثر هنگام مرگش هنوز ناتمام بود. وازاری هم نوشته بود لئوناردو «چهار سال رنج کشید و آن را ناتمام گذاشت». نشانهٔ این ناتمامی هنوز دیده میشود: زمین پایین منظره در سمت راست فقط طرحریزی شده است.
بریتانیکا توضیح میدهد داوینچی احتمالاً در سالهای مختلف لایههای نازکی از رنگ روغن روی تابلو افزوده است؛ ترکهای ریز سطح رنگ روی دستها ظریفترند و به لایههای نازکتر دورهٔ پایانی کار او مربوطاند.
داوینچی در ۱۵۱۶ تابلو را با خود به فرانسه برد. سندی که در ۱۹۹۹ در بایگانی ملی پاریس شناسایی شد، پرداخت ۲۶۰۴ لیور از سوی فرانسوای اول به سالائی، شاگرد لئوناردو، را در ۱۵۱۸ برای «چند تابلو» ثبت کرده است؛ به گفتهٔ لوور، شاه به احتمال زیاد مونالیزا را همینگونه خرید.
منابع این پاسخ
راز لبخند مونالیزا چیست؟
بخش بزرگی از راز در فن اسفوماتو (به ایتالیایی یعنی «محوشده») است. بریتانیکا توضیح میدهد رنگ روغن، برخلاف رنگ تمپرا که زود خشک میشد، اجازه میداد رنگ در لایههای نازک و نیمهشفاف روی هم بنشیند. داوینچی با همین لایهها گذر از سایه به روشنایی را چنان تدریجی کرد که مرزهای چهره، بهویژه گوشههای لب و چشم، محو شدهاند؛ چهره به جای خطوط تیز، با سایهروشنهای نرم شکل گرفته است.
لوور نکتهٔ دیگری هم دارد: «جوکوندو» در ایتالیایی یعنی شاد، پس لبخند میتواند بازیای با نام خانوادگی مدل باشد. وازاری حتی روایت کرده که داوینچی هنگام کار، نوازندگان، خوانندگان و دلقکهایی میآورد تا مدل شاد بماند؛ روایتی که تأییدی مستقل ندارد. ژست سهرخ هم، به جای نیمرخ رایج در پرترههای ایتالیایی، به گفتهٔ بریتانیکا بعدها به قاعدهٔ پرترهنگاری تبدیل شد.
منابع این پاسخ
مونالیزا چگونه از کاخهای فرانسه به موزهٔ لوور رسید؟
پس از مرگ داوینچی، تابلو بخشی از مجموعهٔ سلطنتی فرانسه شد و قرنها در کاخها ماند؛ وازاری در ۱۵۵۰ آن را در کاخ فونتنبلو میدانست. در دوران انقلاب فرانسه مجموعهٔ سلطنتی دارایی مردم اعلام شد و لوور تاریخ ورود تابلو به مالکیت عمومی را ۱۷۹۳ ثبت کرده است.
به گفتهٔ بریتانیکا، مونالیزا مدتی در اتاقخواب ناپلئون آویخته بود و در آغاز قرن نوزدهم به لوور منتقل شد؛ از ۱۸۰۴ بخشی از مجموعهٔ این موزه است.
در جنگ جهانی دوم، چون مونالیزا را در معرض خطرترین اثر لوور میدانستند، به چند مکان مختلف در روستاهای فرانسه منتقل شد و پس از پایان جنگ در ۱۹۴۵ به موزه بازگشت. این سفرهای اجباری نشان میدهد که تابلو حتی پیش از شهرت جهانی امروزش، یکی از گنجینههای بیجایگزین فرانسه شمرده میشد.
منابع این پاسخ
دزدی ۱۹۱۱ چگونه مونالیزا را مشهورترین تابلوی جهان کرد؟
دزد، وینچنزو پروجا، مهاجری ایتالیایی بود که مدت کوتاهی در لوور روی تابلوها، از جمله مونالیزا، شیشه نصب کرده بود. به گفتهٔ بریتانیکا او و احتمالاً دو کارگر دیگر شب را در کمدی پنهان ماندند و صبح ۲۱ اوت تابلو را بردند. رسوایی چنان بزرگ بود که مدیر بخش نقاشی لوور استعفا داد و حتی شاعر، گیوم آپولینر، و نقاش، پابلو پیکاسو، بهعنوان مظنون بازداشت شدند.
دو سال بعد، پروجا خواست تابلو را به یک دلال آثار هنری در فلورانس بفروشد و دلال پلیس را خبر کرد. پلیس مونالیزا را در کف کاذب صندوقی متعلق به پروجا پیدا کرد. او محاکمه و زندانی شد و تابلو پس از گردشی در ایتالیا به فرانسه بازگشت.
لوور میگوید همین دزدی به تابلو شهرتی جهانی و مردمی داد و پس از پیداشدنش در ۱۹۱۳، مونالیزا به شاهکار اصلی لوور و مشهورترین اثر جهان تبدیل شد.
منابع این پاسخ
چرا مونالیزا دیگر سفر نمیکند و چگونه از آن محافظت میشود؟
در ۱۹۵۶ فردی سنگی به تابلو پرتاب کرد که شیشه را شکست و به بخشی نزدیک آرنج چپ زن آسیب زد؛ پس از آن مونالیزا پشت شیشهٔ ضدگلوله رفت. همین شیشه آن را از حملههای بعدی، از توکیو در ۱۹۷۴ تا پرتاب لیوان در ۲۰۰۹ و کیک و سوپ معترضان اقلیمی در دههٔ ۲۰۲۰، حفظ کرد.
تابلو در ۱۹۶۳ به آمریکا و در ۱۹۷۴ به توکیو و مسکو رفت؛ بریتانیکا مینویسد در آمریکا روزانه حدود ۴۰ هزار نفر به دیدنش آمدند. اما لوور میگوید از آن پس، به دلیل شکنندگی شدید تخته که خمیده شده و ترکی ۱۱ سانتیمتری دارد، تابلو در لوور میماند.
جمعبندی: شهرت مونالیزا حاصل همنشینی نبوغ داوینچی و چند اتفاق تاریخی است.
مطالعه مرتبط در هفت: «دختری با گوشوارهٔ مروارید»؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که با دو گیلدر خریده شد
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…