تلسکوپ فضایی هابل؛ هفت پرسش دربارهٔ چشمی که فضانوردان در مدار برایش عینک گذاشتند
۲۷ ژوئن ۱۹۹۰، تنها دو ماه پس از آنکه شاتل دیسکاوری تلسکوپ فضایی هابل را به مدار برد، ناسا در یک نشست خبری خبر ناخوشایندی داد: تصویرهای هابل تار است. هر دو دوربین تلسکوپ همان اعوجاج را نشان میدادند و مقصر، آینهٔ اصلی بود. اما همین تلسکوپ «نزدیکبین» چند سال بعد، با عینکی که فضانوردان در مدار برایش نصب کردند، به یکی از پربارترین ابزارهای علمی تاریخ تبدیل شد. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم هابل چرا به فضا رفت، آینهاش چه عیبی داشت، چگونه تعمیر شد، چه کشفهایی کرد و امروز در چه وضعی است.

چرا تلسکوپ را به فضا بردند؟
جوّ زمین بزرگترین مزاحم ستارهشناسان است: ابر و مه، چشمکزدن ستارهها و جذب بخش فرابنفش و فروسرخ نور. به گفتهٔ آژانس فضایی اروپا، هرمان اوبرت، دانشمند موشکی آلمانی، در ۱۹۲۳ ایدهٔ تلسکوپی در فضا را مطرح کرد و لایمن اسپیتزر آمریکایی از ۱۹۴۶ نزدیک به ۳۰ سال برای طرحی واقعبینانهتر تلاش کرد.
در دههٔ ۱۹۷۰ ناسا و آژانس فضایی اروپا پروژه را مشترکاً پیش بردند و از ۱۹۷۷ بودجهاش تأمین شد. تلسکوپ را به نام ادوین هابل نامیدند که در دههٔ ۱۹۲۰ انبساط جهان را کشف کرده بود. آینه از ۳ متر به ۲٫۴ متر کوچک شد. پرتاب برای ۱۹۸۶ برنامهریزی شده بود، اما فاجعهٔ شاتل چلنجر آن را عقب انداخت و هابل سرانجام ۲۴ آوریل ۱۹۹۰ با شاتل دیسکاوری به فضا رفت.
منابع این پاسخ
آینهٔ هابل چه عیبی داشت؟
ناسا میگوید آینهٔ اصلی هابل انحنای نادرستی داشت و نزدیک لبهاش بیش از حد تخت بود؛ آژانس فضایی اروپا اندازهٔ این خطا را تنها حدود یکپنجاهم پهنای یک تار مو توصیف میکند. همین مقدار ناچیز ده برابر بیشتر از تلورانس مجاز طراحی بود.
نتیجه، عیبی به نام ابیراهی کروی بود: نوری که به لبهٔ آینه میخورد در نقطهای متفاوت از نور مرکز آینه کانونی میشد و تصویر بهجای یک نقطهٔ تیز، هالهای تار داشت؛ درست مثل چشمی که قرنیهاش انحنای نامنظم دارد.
هیئت تحقیق ناسا ریشه را پیدا کرد: ابزاری به نام تصحیحگر صفر که سازندگان برای سنجش شکل آینه هنگام صیقلدادن به کار برده بودند، اشتباه تنظیم شده بود. فاصلهٔ یکی از عدسیهای آن ۱٫۳ میلیمتر جابهجا بود و آینه دقیقاً مطابق همین ابزار خطادار تراشیده شد.
هابل در مدار چگونه «عینکی» شد؟
هابل از ابتدا طوری طراحی شده بود که فضانوردان بتوانند در مدار تعمیرش کنند. تیم سازندهٔ دوربین تازهٔ WFPC2 اپتیک اصلاحی را درون خود دوربین گنجاند. برای بقیهٔ ابزارها هم بستهای به نام COSTAR ساخته شد؛ مجموعهای به اندازهٔ یک یخچال بزرگ که به گفتهٔ ناسا مثل یک عینک برای دیگر ابزارهای هابل عمل میکرد.
در دسامبر ۱۹۹۳، فضانوردان مأموریت شاتل STS-61 در نخستین مأموریت سرویس هر دو را نصب کردند. تصویرهای پیش و پس از تعمیر، مثلاً از هستهٔ کهکشان M100، تفاوتی چشمگیر نشان داد و آژانس فضایی اروپا این مأموریت را از نقاط درخشان پروازهای سرنشیندار میداند.
همهٔ ابزارهایی که بعدها نصب شدند اصلاحگر داخلی داشتند و COSTAR کمکم بیکاربرد شد. فضانوردان در مه ۲۰۰۹ آن را پیاده کردند و امروز در موزهٔ ملی هوا و فضای اسمیتسونین در واشنگتن به نمایش گذاشته شده است.
هابل کجاست و چگونه اینقدر دقیق نشانه میگیرد؟
هابل در مداری حدود ۴۸۳ کیلومتر بالای زمین میگردد، با سرعتی نزدیک ۲۷ هزار کیلومتر بر ساعت، و هر دور را در حدود ۹۵ دقیقه کامل میکند. طولش ۱۳٫۲ متر است و پس از آخرین تعمیر حدود ۱۲ تن وزن دارد. انرژیاش را دو صفحهٔ خورشیدی تأمین میکنند که در نور خورشید حدود ۵۵۰۰ وات برق میدهند.
برای عکسبرداری از اجرام بسیار کمنور، تلسکوپ باید هنگام نوردهی بسیار ثابت بماند. به گفتهٔ ناسا، هابل میتواند روی هدف قفل شود و بیش از ۰٫۰۰۷ ثانیهٔ قوسی منحرف نشود؛ دقتی شبیه تاباندن لیزر به یک تار مو از فاصلهٔ حدود ۱٫۶ کیلومتر.
این کار با حسگرهایی مثل ژیروسکوپها و ردیابهای ستاره انجام میشود و چهار چرخ واکنشی و میلههای مغناطیسی جهت تلسکوپ را تنظیم میکنند. هابل نور را از فرابنفش تا فروسرخ نزدیک میبیند.
هابل چه چیزهایی دربارهٔ جهان به ما آموخت؟
به گفتهٔ ناسا، هابل تا ۲۰۲۴ بیش از ۱٫۷ میلیون رصد انجام داده و بیش از ۲۳ هزار مقالهٔ علمی داوریشده بر پایهٔ دادههایش منتشر شده است؛ همهٔ کتابهای درسی امروز نجوم از یافتههای آن بهره میبرند.
چند نمونه از «نخستینها»ی هابل در فهرست ناسا:
- نخستین اندازهگیری دقیق آهنگ انبساط جهان؛
- اثبات اینکه سیاهچالههای ابرپرجرم در مرکز تقریباً همهٔ کهکشانها هستند؛
- نخستین شناسایی جوّ یک سیارهٔ فراخورشیدی و عناصر آن؛
- تماشای برخورد یک دنبالهدار با مشتری و کشف قمرهایی برای پلوتو.
تصویر میدان فوقعمیق هابل حدود ۱۰ هزار کهکشان را در تکهای کوچک از آسمان نشان میدهد. هابل به نقاطی بیش از ۱۳٫۴ میلیارد سال نوری دورتر نگاه کرده و کهکشانهایی را دیده که نورشان از دوران جوانی جهان به ما رسیده است.
منابع این پاسخ
فضانوردان چند بار به سراغ هابل رفتند؟
شاتلهای فضایی پنج بار فضانوردان را به هابل رساندند. پس از مأموریت اصلاح بینایی در ۱۹۹۳، در ۱۹۹۷ دو ابزار تازه نصب شد. مأموریت سوم دو بخش شد: در ۱۹۹۹ بسیاری از سامانههای حیاتی تعویض شدند و در ۲۰۰۲ ابزارهای علمی تازه رسید.
آخرین مأموریت در بهار ۲۰۰۹ انجام شد. فضانوردان دوربین اصلی تازه (WFC3) و طیفنگار COS را نصب کردند، دو ابزار از کارافتاده را در مدار تعمیر کردند و شش ژیروسکوپ نو گذاشتند. به گفتهٔ ناسا همین ارتقاها عمر هابل را بسیار فراتر از ۱۵ سال پیشبینیشده برد.
با بازنشستگی شاتلها در ۲۰۱۱، دیگر امکان مأموریت سرویس وجود نداشت. از آن پس هابل بدون دست انسان کار کرده و هر مشکلی باید از زمین و با فرمانهای نرمافزاری حل شود.
منابع این پاسخ
هابل امروز در چه وضعی است و آیندهاش چیست؟
از شش ژیروسکوپ ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۴ فقط سه تا کار میکرد و یکی خطا میداد. هابل ۲۴ مه ۲۰۲۴ به حالت ایمن رفت و ناسا تصمیم گرفت با یک ژیروسکوپ کار کند و یکی را ذخیره نگه دارد. رصدها ۱۴ ژوئن ۲۰۲۴ از سر گرفته شد.
در این حالت چرخش به سمت هدف کندتر است و هابل اجرام متحرکِ نزدیکتر از مریخ را دنبال نمیکند، اما به گفتهٔ ناسا بیشتر رصدهایش ممکن است و انتظار میرود تا پایان این دهه و شاید دههٔ بعد، همراه تلسکوپ جیمز وب، کار کند.
جمعبندی: هابل نشان داد یک اشتباه ۱٫۳ میلیمتری میتواند پروژهای عظیم را زمینگیر کند، و طراحی تعمیرپذیر میتواند آن را نجات دهد.
مطالعه مرتبط در هفت: صفحهٔ طلایی وویجر؛ هفت پرسش دربارهٔ پیامی که بشر در سال ۱۹۷۷ به میان ستارگان فرستاد
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۳ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۶ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…