خرس آبی؛ هفت پرسش دربارهٔ جانور ریزی که سی سال یخزده ماند و دوباره راه رفت
نوامبر ۱۹۸۳، پژوهشگران ژاپنی در جنوبگان نمونهای از خزه جمع کردند و آن را در دمای ۲۰ درجهٔ زیر صفر نگه داشتند. سی سال و نیم بعد، در مه ۲۰۱۴، خزه را آب کردند و در آن دو جانور ریز و یک تخم پیدا کردند. روز اول، یکی از جانوران فقط پاهای عقبش را کمی تکان داد؛ دو هفته بعد راه میرفت و غذا میخورد و سپس ۱۹ تخم گذاشت. این جانور یک خرس آبی یا تاردیگرید بود؛ موجودی کوچکتر از یک میلیمتر که به یکی از سرسختترین جانداران شناختهشده مشهور است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم خرس آبی چیست، چگونه «خاموش» میشود، در فضا چه کرد و آیا واقعاً نامیراست.

خرس آبی چیست و کجا زندگی میکند؟
خرسهای آبی یا تاردیگریدها بیمهرگانی ریزند که شاخهای جداگانه از جانوران به نام Tardigrada را تشکیل میدهند. به گفتهٔ بریتانیکا بیش از ۱۱۰۰ گونه از آنها شناخته شده و خویشاوندان نزدیک بندپایان، مانند حشرات و سختپوستان، به شمار میآیند.
بیشترشان حدود یک میلیمتر یا کوچکتراند؛ خرس آبی جنوبگانی که در مقدمه دیدیم حدود ۰٫۲ میلیمتر طول داشت. نام «خرس آبی» از شکل تپل و راهرفتن آهستهشان زیر میکروسکوپ میآید.
این جانوران تقریباً همهجا پیدا میشوند: در خزهٔ مرطوب، روی گیاهان گلدار، در ماسه، آب شیرین و دریا. با این حال همهٔ آنها برای رشد و تولیدمثل به لایهای از آب در اطرافشان نیاز دارند. شاید همین حالا در خزهٔ دیوار یا حیاط نزدیک شما هم زندگی کنند.
منابع این پاسخ
بدن یک خرس آبی چگونه کار میکند؟
خرس آبی سری مشخص و بدنی کوتاه دارد که از چهار بند بههمجوشخورده ساخته شده است. هر بند یک جفت پای کوتاه و بیمفصل دارد که معمولاً به چند چنگال تیز ختم میشود؛ یعنی رویهمرفته هشت پا.
بدن آن اندام ویژهای برای گردش خون یا تنفس ندارد. حفرهٔ بدنش از مایعی پر است که مواد و اکسیژن را جابهجا میکند و اکسیژن مستقیم از پوست به درون نفوذ میکند.
بیشتر گونهها گیاهخوارند: با دو میلهٔ نیزهمانند کنار دهان، دیوارهٔ یاختههای گیاهی را سوراخ میکنند و محتوای آن را میمکند. چند گونه هم شکارچیاند. تولیدمثل آنها نیز متنوع است: برخی جنسی تولیدمثل میکنند و برخی بدون جفت، از راه بکرزایی یا خودباروری.
منابع این پاسخ
حالت «تون» چیست و خرس آبی چگونه خاموش میشود؟
راز اصلی خرس آبی در شرایط سخت، حالتی است که به آن «تون» میگویند. وقتی محیط خشک یا نامساعد میشود، جانور آب بدنش را از دست میدهد، پاهایش را جمع میکند و به گلولهای بهظاهر بیجان تبدیل میشود.
در این حالت، به گفتهٔ بریتانیکا، سوختوساز بدن ممکن است تا ۰٫۰۱ درصد حالت عادی پایین بیاید. خرس آبی میتواند سالها و حتی دههها به این شکل بماند و با بازگشت رطوبت دوباره به زندگی برگردد. پژوهشگران این خاموشی برگشتپذیرِ ناشی از خشکی را «کمآبزیستی» یا anhydrobiosis مینامند.
یک نکته مهم است: همهٔ گونهها در این کار یکسان نیستند. گونههای خشکیزی، مثل ساکنان خزه، معمولاً بهترین مقاومت را دارند و برخی گونههای آب شیرین تحمل بسیار کمتری در برابر خشکی نشان میدهند. حالت تون همچنین به خرس آبی کمک میکند با باد و آب به جاهای دور برسد.
منابع این پاسخ
خرس آبی تا چه اندازه در برابر شرایط سخت مقاوم است؟
آزمایشها روی خرسهای آبیِ خشکشده نتایج شگفتی دادهاند. بریتانیکا گزارش میکند نمونههایی که هشت روز در خلأ و سه روز در گاز هلیوم ماندند و سپس چند ساعت در دمای ۲۷۲ درجهٔ زیر صفر قرار گرفتند، پس از گرمشدن دوباره زنده شدند. شصت درصد نمونههایی هم که ۲۱ ماه در هوای مایع با دمای منفی ۱۹۰ درجه نگه داشته شده بودند، زنده ماندند.
پژوهشگران دانشگاه توکیو در مقالهای در Nature Communications فهرست این مقاومتها را اینطور خلاصه کردهاند: دمای نزدیک به صفر مطلق تا نزدیک ۱۰۰ درجه، فشار ۷٫۵ گیگاپاسکال، غوطهوری در حلال آلی، دوزهای بالای پرتو و حتی قرارگرفتن مستقیم در فضای باز.
اما این مقاومتها بیشتر مربوط به حالت خشک و خاموش است، نه خرس آبیِ فعالی که در قطرهٔ آب راه میرود.
منابع این پاسخ
خرسهای آبی در فضا چه کردند؟
در سال ۲۰۰۷، خرسهای آبی سوار کپسول روسی فوتون-ام۳ شدند و ۱۱ روز در مدار پایین زمین ماندند. ناسا میگوید آنها این سفر را تاب آوردند و عموماً پس از آن تولیدمثل هم کردند. نتایج این آزمایش در ۲۰۰۸ با عنوان «خرسهای آبی از قرارگرفتن در فضا در مدار پایین زمین جان سالم به در میبرند» در نشریهٔ Current Biology منتشر شد.
گام بعدی در ۲۰۲۱ برداشته شد. آزمایش Cell Science-04 ناسا گونهٔ Hypsibius exemplaris را با محمولهٔ باری اسپیسایکس به ایستگاه فضایی بینالمللی برد تا آنها را تا چهار نسل در مدار پرورش دهد.
هدف فقط ثبت یک رکورد نبود. پژوهشگران میخواستند بفهمند کدام ژنها در فضا روشن یا خاموش میشوند تا شاید روزی راههایی برای حفاظت از سلامت فضانوردان در سفرهای طولانی پیدا کنند.
منابع این پاسخ
راز مقاومت خرس آبی در ژنهایش چیست؟
در ۲۰۱۶ گروهی از پژوهشگران ژاپنی ژنوم یکی از مقاومترین گونهها، Ramazzottius varieornatus، را با کیفیت بالا خواندند. آنها چند سرنخ پیدا کردند: گسترش خانوادههای ژنی مرتبط با کاهش آسیب، مانند آنزیمهای ضداکسایش، و پروتئینهایی که فقط در خرسهای آبی دیده میشوند.
مشهورترین یافته پروتئینی به نام Dsup بود که به DNA میچسبد. وقتی پژوهشگران آن را در یاختههای کشتشدهٔ انسانی قرار دادند، آسیب DNA ناشی از پرتو ایکس حدود ۴۰ درصد کمتر شد و یاختهها مقاومت بیشتری در برابر پرتو نشان دادند.
این نتیجه به معنای ساختن «انسان ضدپرتو» نیست. آزمایش روی یاختههای کشتشده در آزمایشگاه بود و خود نویسندگان میگویند احتمالاً عوامل دیگری جز Dsup هم در مقاومت شگفتانگیز این جانور نقش دارند.
منابع این پاسخ
آیا خرس آبی واقعاً نامیراست؟
نه. بریتانیکا به پژوهشی اشاره میکند که در آن یک ساعت قرارگرفتن در آب ۸۲٫۷ درجه برای کشتن خرس آبی حتی در حالت تون کافی بود. ماجرای مقدمه هم نشان میدهد خاموشی طولانی بیهزینه نیست: یکی از دو خرس آبیِ سیساله ۲۰ روز پس از بیدارشدن مُرد و بهبود دیگری کند بود؛ پژوهشگران این را نشانهٔ آسیبهای انباشته در این سه دهه دانستند.
جمعبندی: خرس آبی شکستناپذیر نیست؛ استاد صبرکردن است و میتواند تا بازگشت شرایط بهتر تقریباً همهچیز را متوقف کند.
مطالعه مرتبط در هفت: تلسکوپ فضایی هابل؛ هفت پرسش دربارهٔ چشمی که فضانوردان در مدار برایش عینک گذاشتند
منابع و بازبینی
- بریتانیکا؛ Tardigrade
- Nature Communications؛ Extremotolerant tardigrade genome and improved radiotolerance of human cultured cells
- ناسا؛ Cell Science-04 (CS-04)
- Current Biology؛ Tardigrades survive exposure to space in low Earth orbit
- مؤسسهٔ ملی پژوهشهای قطبی ژاپن؛ Animals revived after being in a frozen state for over 30 years
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…