دریاچهٔ قاتل نیوس؛ هفت پرسش دربارهٔ شبی که یک دریاچه نفس روستاها را گرفت
شامگاه پنجشنبه ۲۱ اوت ۱۹۸۶ (۳۰ مرداد ۱۳۶۵)، بارانهای فصلی در کوهستان شمالغرب کامرون بند آمده بود و تا ساعت ۹:۳۰ شب هوا آرام و خنک بود. ناگهان از دریاچهٔ نیوس غرشی ۱۵ تا ۲۰ ثانیهای برخاست. به گزارش گروه علمی آمریکایی که بلافاصله به محل رفت، بسیاری از کسانی که از خانه بیرون آمدند گرمایی خفیف حس کردند، بویی شبیه تخممرغ گندیده یا باروت شنیدند و از هوش رفتند؛ برخی هم هرگز از خواب بیدار نشدند. وقتی بازماندگان ۶ تا ۳۶ ساعت بعد به هوش آمدند، حدود ۱۷۰۰ نفر جان باخته بودند. قاتل نه گدازه بود و نه سم، بلکه گازی بود که خودمان با هر بازدم بیرون میدهیم: دیاکسید کربن. یک دریاچهٔ آرام چگونه چنین کرد، و آیا ممکن است دوباره رخ دهد؟

آن شب در دریاچهٔ نیوس چه دیده شد؟
تنها کسی که خود رویداد را دید، مردی بود که روی ارتفاعات بالای دریاچه ایستاده بود. به نوشتهٔ گزارش گروه علمی آمریکا که سازمان زمینشناسی آمریکا منتشر کرده، او صدای قلقل شنید، به جایی بلندتر رفت و دید ابری سفید از دریاچه برمیخیزد و موجی بزرگ به ساحل جنوبی میکوبد. هیچیک از بازماندگان درهٔ پاییندست ابری ندیدند.
بازماندگان وقتی به هوش آمدند، دیدند چراغهای نفتیشان با وجود نفت خاموش شده و اعضای خانواده و دامهایشان مردهاند. جهان تا صبح شنبه از ماجرا خبر نداشت؛ تا وقتی دو خلبان هلیکوپتر یک گروه امدادی سوئیسی به منطقه رسیدند. پس از رویداد، سطح آب حدود یک متر پایین رفته بود، آثار موج تا ارتفاع ۲۵ متری ساحل جنوبی دیده میشد و آب آبی دریاچه به رنگ قرمز زنگاری درآمده بود.
منابع این پاسخ
چند نفر جان باختند و چرا مرگ همهجا یکسان نبود؟
گزارش اولیهٔ آمریکاییها از حدود ۱۷۰۰ قربانی و ۳۰۰۰ رأس گاو در اطراف دریاچه و در درهها تا ۱۰ کیلومتری شمال آن خبر داد؛ گزارش بعدی Eos، نشریهٔ اتحادیهٔ ژئوفیزیک آمریکا، شمار قربانیان را ۱۷۴۶ نفر و دامهای تلفشده را بیش از ۳۰۰۰ رأس ذکر میکند. مساحت منطقهٔ مرگ حدود ۲۹ کیلومتر مربع برآورد شد.
الگوی مرگ عجیب بود: در یک آغل چهار بز از پنج بز مرده بودند و در خانهای نزدیک، چهار نفر از نه عضو خانواده زنده ماندند. گاوهای مناطق پست تلف شدند، اما گاوهای ارتفاعات به چرا ادامه دادند. دلیلش چگالی گاز است: دیاکسید کربن خالص حدود ۱٫۵۴ برابر هوا چگالی دارد، پس ابر از لبهٔ دهانه سرریز کرد و مثل آب در گودیها و درهها جمع شد. غلظت بیش از ۱۰ درصد این گاز برای انسان کشنده است و علت مرگ، خفگی بود.
منابع این پاسخ
این همه دیاکسید کربن از کجا آمده بود؟
نیوس یک «مار» است؛ دهانهای که انفجاری آتشفشانی فقط چند صد سال پیش ساخته و زیر آن مجرایی آتشفشانی قرار دارد. به نوشتهٔ مقالهٔ PNAS، دیاکسید کربن از ماگمای اعماق زمین میآید، در آبهای زیرزمینی نزدیک سطح حل میشود، از راه چشمهها وارد کف دریاچه میشود و در لایههای عمیق و لایهلایهٔ آن انباشته میماند.
مقالهٔ سال ۱۹۸۷ مجلهٔ Science با شواهد شیمیایی، ایزوتوپی، زمینشناختی و پزشکی نتیجه گرفت که بیشتر گاز رهاشده دیاکسید کربنی بوده که در لایهٔ زیرین دریاچه ذخیره شده، منشأ آن ماگمایی بوده و فعالیت آتشفشانی مستقیم و مهمی در کار نبوده است. گروه آمریکایی حساب کرد دریاچه در حالت اشباع کامل میتوانسته ۱٫۵ کیلومتر مکعب دیاکسید کربن در خود نگه دارد و احتمالاً حدود یک کیلومتر مکعب آن را رها کرده است؛ رقمی که با پایین رفتن حدود ۹۰ سانتیمتری سطح آب جور درمیآید.
منابع این پاسخ
- مجلهٔ PNAS؛ Degassing Lakes Nyos and Monoun: Defusing certain disaster (Kling و همکاران، ۲۰۰۵)
- مجلهٔ Science؛ The 1986 Lake Nyos Gas Disaster in Cameroon, West Africa (Kling و همکاران، ۱۹۸۷)
- سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)؛ The 21 August 1986 Lake Nyos Gas Disaster, Cameroon (گزارش نهایی گروه علمی آمریکا، ۱۹۸۷)
چه چیزی ماشهٔ رهاشدن گاز را کشید؟
هنوز هیچکس با قطعیت نمیداند. گزارش گروه آمریکایی از «سازوکاری نامعلوم» حرف میزند و چند گزینه را بررسی میکند: موجی درونی در مرز لایههای آب، لرزه، رانش زمین به درون دریاچه یا هر آشفتگی دیگری. پژوهشگران دیدند آبی که از عمق فقط ۵ متری بالا آورده میشد، جوش میزد. یعنی کافی است تودهٔ آبی از عمق کمی بالاتر برود تا فشار کم شود، حبابها شکل بگیرند و حبابها آب بیشتری را بالا بکشند؛ مثل بطری نوشابهای که ناگهان باز میشود.
فرضیهٔ زلزله تقویت نشد: ایستگاه لرزهنگاری کومبا در ۲۲۰ کیلومتری فعالیت مهمی ثبت نکرده بود و تختهسنگهای لب پرتگاه و وسایل چیدهشدهٔ خانهها سر جایشان بودند. تنها نشانه، جای یک رانش تازه در صخرههای غربی بود که زمانش روشن نیست. به نوشتهٔ Eos، بحث آتشفشانی یا دریاچهای بودن رویداد وقتی فروکش کرد که آب عمیق دریاچه در سالهای بعد دوباره از دیاکسید کربن پر شد.
منابع این پاسخ
آیا نیوس تنها «دریاچهٔ قاتل» جهان است؟
نه. دو سال پیش از نیوس، در اوت ۱۹۸۴، دریاچهٔ مونون در حدود ۹۵ کیلومتری جنوبشرقی آن ۳۷ نفر را کشت؛ کسانی که وارد ابری دیدنی در اطراف دریاچه شده بودند. بررسیای که هفت ماه بعد انجام شد، دیاکسید کربن رهاشده از دریاچه را عامل آن دانست. به نوشتهٔ گزارش آمریکایی، روایتهای محلی دستکم از سه رویداد مشابه دیگر در همین منطقهٔ کامرون خبر میدهند.
دانشمندان این پدیده را «فوران دریاچهای» مینامند: رویدادی نادر که در آن دیاکسید کربن ناگهان از محلول جدا میشود و از آب فوران میکند. نگرانکنندهتر این است که خطر تکرارشونده است. مقالهٔ PNAS نشان داد این دو دریاچه پس از فاجعهها با سرعتی «هشداردهنده» دوباره گاز گرفتند؛ تا ۲۰۰۱ فشار کل گاز در نیوس به ۱۵٫۶ بار رسید و اشباع لایهها تا ۹۷ درصد بالا رفت. نویسندگان نوشتند ورود پیوستهٔ گاز «چرخهای طبیعی از فاجعههای تکرارشونده» میسازد.
منابع این پاسخ
- سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)؛ The 21 August 1986 Lake Nyos Gas Disaster, Cameroon (گزارش نهایی گروه علمی آمریکا، ۱۹۸۷)
- مجلهٔ PNAS؛ Degassing Lakes Nyos and Monoun: Defusing certain disaster (Kling و همکاران، ۲۰۰۵)
- Eos (اتحادیهٔ ژئوفیزیک آمریکا)؛ Cameroon's Lake Nyos Gas Burst: 30 Years Later (۲۰۱۶)
لولهها چگونه دریاچه را خلع سلاح میکنند؟
گروه آمریکایی از همان ۱۹۸۷ پیشنهاد کرد گاز «بهصورت کنترلشده» با لولههایی که آب کف را به سطح میآورند تخلیه شود. در ۲۰۰۱ گروهی به رهبری میشل هالبواکس، فیزیکدان و مهندس فرانسوی، نخستین لولهٔ دائمی را نصب کرد. به توضیح سازمان زمینشناسی آمریکا، این لولهٔ ۲۰۰ متری از یک قایق شناور آویزان است؛ آب پرگاز در آن بالا میرود، گاز از محلول جدا میشود و فوارهای حدود ۳۷ متری میسازد. هیچ پمپی لازم نیست؛ خود گاز، مثل بطری تکانخوردهٔ شامپاین، فواره را میراند.
مقالهٔ PNAS در ۲۰۰۵ نشان داد تخلیه ساختار لایهها را برهم نزده و گاز دریاچه حدود ۱۲ تا ۱۴ درصد کم شده، اما یک لوله برای رفع خطر بسیار کند است. به گزارش Nature، برنامهٔ توسعهٔ ملل متحد ۱٫۴ میلیون یورو برای دو لولهٔ دیگر داد و گروه هالبواکس این دو لولهٔ بزرگتر را در ۲۰۱۱ نصب کرد.
منابع این پاسخ
- سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)؛ The 21 August 1986 Lake Nyos Gas Disaster, Cameroon (گزارش نهایی گروه علمی آمریکا، ۱۹۸۷)
- سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)؛ Exploding Lakes in Cameroon
- مجلهٔ PNAS؛ Degassing Lakes Nyos and Monoun: Defusing certain disaster (Kling و همکاران، ۲۰۰۵)
- مجلهٔ Nature؛ Battle to degas deadly lakes continues (۲۰۱۰)
- IAVCEI 2013؛ The Nyos Organ Pipes program (چکیدهٔ ارائهٔ گروه هالبواکس)
آیا خطر نیوس امروز برطرف شده است؟
به نوشتهٔ Eos، پس از ۱۵ سال تخلیهٔ مصنوعی، نیوس اکنون «نسبتاً امن» شمرده میشود و فاجعهٔ آن پژوهش دربارهٔ دریاچههای آتشفشانی را در سراسر جهان گسترش داد. اما «نسبتاً» کلمهٔ مهمی است. گاز همچنان از کف وارد دریاچه میشود. جورج کلینگ از دانشگاه میشیگان به Nature گفت: «همهٔ مشکلات را حل نکردهایم». او هشدار داد وقتی لایههای آب درهم آمیخته شوند، گاز تازه در حجم بزرگتری پخش میشود و فشارش برای راندن آب در لولهها کافی نخواهد بود. گزارش ۱۹۸۷ هم از خطر دیگری گفته بود: سد طبیعی سست دهانهٔ خروجی دریاچه که اگر فرو بریزد، سیلابی پاییندست به راه میاندازد.
جمعبندی: نیوس نشان داد گازی بیرنگ و بیخطر در زندگی روزمره، اگر زیر فشار در عمق آب انباشته شود، میتواند در چند دقیقه یک منطقه را خفه کند؛ و نشان داد این خطر، برخلاف زلزله، قابل اندازهگیری و مهارشدنی است، به شرط آنکه پایش هرگز متوقف نشود.
مطالعه مرتبط در هفت: تغییرات اقلیمی در خاورمیانه؛ نگاهی به چهرهٔ دیگری از اثر گازهایی مانند دیاکسید کربن بر اقلیم و زندگی انسان.
منابع و بازبینی
- سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)؛ The 21 August 1986 Lake Nyos Gas Disaster, Cameroon (گزارش نهایی گروه علمی آمریکا، ۱۹۸۷)
- Eos (اتحادیهٔ ژئوفیزیک آمریکا)؛ Cameroon's Lake Nyos Gas Burst: 30 Years Later (۲۰۱۶)
- مجلهٔ PNAS؛ Degassing Lakes Nyos and Monoun: Defusing certain disaster (Kling و همکاران، ۲۰۰۵)
- مجلهٔ Science؛ The 1986 Lake Nyos Gas Disaster in Cameroon, West Africa (Kling و همکاران، ۱۹۸۷)
- سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)؛ Exploding Lakes in Cameroon
- مجلهٔ Nature؛ Battle to degas deadly lakes continues (۲۰۱۰)
- IAVCEI 2013؛ The Nyos Organ Pipes program (چکیدهٔ ارائهٔ گروه هالبواکس)
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…