اورست؛ هفت پرسش دربارهٔ بام جهان که هنوز آرام قد میکشد
صبح دوم ژوئن ۱۹۵۳، روز تاجگذاری ملکه الیزابت دوم، روزنامهٔ تایمز لندن خبری را منتشر کرد که چهار روز در راه بود: ادموند هیلاری و تنزینگ نورگی به قلهٔ اورست رسیده بودند. جیمز موریس، تنها خبرنگار همراه گروه، برای آنکه رقیبان خبر را نربایند، پیامی رمزی فرستاده بود: «وضعیت برف بد. پایگاه پیشرو دیروز تخلیه شد. در انتظار بهبود. همه خوبند». دوندهای پیام را تا نامچهبازار برد، از آنجا با بیسیم به کاتماندو رسید و سپس به لندن مخابره شد. اما اورست فقط داستان یک صعود نیست؛ کوهی است با سنگهای کف دریا بر شانههایش، نامی برگرفته از یک نقشهبردار و قامتی که هنوز آرام بلندتر میشود. در این مطلب با هفت پرسش، بام جهان را از زمینشناسی تا کوهنوردی امروز دنبال میکنیم.

اورست کجاست و دقیقاً چقدر ارتفاع دارد؟
اورست بلندترین کوه زمین است و بر ستیغ هیمالیای بزرگ، روی مرز نپال و منطقهٔ خودمختار تبت در چین قرار دارد. قله سه یال اصلی دارد و به هرمی سهوجهی میماند.
دههها عدد پذیرفتهشده ۸۸۴۸ متر بود؛ رقمی که سازمان نقشهبرداری هند در ۱۹۵۴ با احتساب برف به دست آورده بود. چین در ۲۰۰۵ ارتفاع سنگی قله را ۸۸۴۴٫۴۳ متر اعلام کرد و این اختلاف سالها ماند. پس از زلزلهٔ ۲۰۱۵ و گمانهزنی دربارهٔ تغییر ارتفاع، نپال تصمیم گرفت کوه را دوباره اندازه بگیرد. سرانجام دو کشور پس از اعزام جداگانهٔ نقشهبرداران به قله، در ۸ دسامبر ۲۰۲۰ ارتفاع سطح برف قله را بهطور مشترک ۸۸۴۸٫۸۶ متر اعلام کردند.
این عدد هم چندان ثابت نیست: لایهٔ برف نرم روی قله هر سال حدود ۱٫۵ تا ۶ متر کم و زیاد میشود؛ بیشترینش در سپتامبر پس از بارانهای موسمی و کمترینش در ماه مه است.
منابع این پاسخ
نام «اورست» از کجا آمده و مردم محلی آن را چه مینامند؟
تا میانهٔ قرن نوزدهم، نقشهبرداران بریتانیایی این کوه را فقط با یک شماره میشناختند: قلهٔ پانزدهم (Peak XV). در ۱۸۵۲ سازمان نقشهبرداری هند دریافت که این قله بلندترین نقطهٔ سطح زمین است و در ۱۸۶۵ آن را به نام سر جورج اورست، نقشهبردار کل هند از ۱۸۳۰ تا ۱۸۴۳، نامگذاری کردند. نکتهٔ جالب اینکه خود او نام خانوادگیاش را «ایو-رِست» تلفظ میکرد.
اما مردم منطقه قرنها پیش از آن این کوه را میشناختند و گرامی میداشتند. رایجترین نام تبتی آن چومولونگما است، به معنای «ایزدبانوی مادر جهان» یا «ایزدبانوی دره». در نپال آن را ساگارماتا مینامند که «قلهٔ آسمان» معنا میدهد، و نام چینی ژومولانگما هم برگردان همان نام تبتی است. مقالهٔ علمی سال ۲۰۲۴ دربارهٔ رشد اورست هم همین نام چومولونگما را در عنوانش آورده است.
منابع این پاسخ
چرا بر شانههای اورست سنگهایی از کف دریا پیدا میشود؟
هیمالیا حاصل یک برخورد عظیم است. حدود ۲۲۵ میلیون سال پیش هند جزیرهای بزرگ در نزدیکی استرالیا بود و اقیانوسی پهناور به نام دریای تتیس آن را از آسیا جدا میکرد. پس از فروپاشی ابرقارهٔ پانگهآ در حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش، هند به سوی شمال راند و حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون سال پیش با اوراسیا برخورد کرد. فشار این برخورد، پوستهٔ زمین را چین داد و به سوی آسمان راند.
با بسته شدن تتیس، رسوبات کف آن هم بالا آمد. به همین دلیل، بخشهای بالایی اورست از سنگهای رسوبی دریایی ساخته شدهاند؛ مشهورترینشان «نوار زرد» است، لایهای آهکی که درست زیر هرم قله دیده میشود. در دامنههای پایینتر، سنگهای دگرگونی مانند شیست و گنیس و بالای آنها گرانیت قرار دارد. به زبان ساده، کوهنوردی که به نزدیکی بام جهان میرسد، از روی سنگهایی میگذرد که روزگاری در کف دریا تهنشین شده بودند.
منابع این پاسخ
آیا اورست هنوز بلندتر میشود؟
بله، اما بسیار آهسته. دادههای GPS که از اواخر دههٔ ۱۹۹۰ روی اورست ثبت میشود نشان میدهد کوه هر سال چند سانتیمتر به سمت شمالشرق جابهجا میشود و اندکی، در حد کسری از یک اینچ، بالا میرود.
پژوهشی که در سپتامبر ۲۰۲۴ در مجلهٔ Nature Geoscience منتشر شد، بخشی از این رشد را به یک رودخانه نسبت داد. به گفتهٔ پژوهشگران دانشگاه کالج لندن، حدود ۸۹ هزار سال پیش رود آرون به شبکهٔ رود کوسی پیوست؛ پدیدهای که «ربایش رودخانهای» نام دارد. این پیوند فرسایش را تشدید کرد و درهای ژرف در حدود ۷۵ کیلومتری اورست تراشید. با شسته شدن میلیاردها تن سنگ و خاک، پوستهٔ زمین سبکتر شد و اندکی بالا آمد؛ سازوکاری که بازگشت ایزوستاتیک نام دارد.
برآورد آنها این است که اورست به همین دلیل ۱۵ تا ۵۰ متر بلندتر از حالت عادی است و این فرایند هنوز سالانه حدود ۰٫۱۶ تا ۰٫۵۳ میلیمتر به ارتفاعش میافزاید.
منابع این پاسخ
نخستین صعود به اورست چگونه انجام شد و راز مالوری چیست؟
پیش از ۱۹۵۳ چند گروه بریتانیایی از سمت تبت بخت خود را آزموده بودند. مشهورترین داستان، ناپدید شدن جورج مالوری و اندرو اروین در ژوئن ۱۹۲۴ است؛ آن دو چند صد متر پایینتر از قله دیده شدند و سپس در ابرها از نظر ناپدید شدند. پیکر مالوری در ۱۹۹۹ در ارتفاع حدود ۸۱۵۵ متری پیدا شد، اما دوربین اروین هرگز یافت نشد و هنوز کسی نمیداند آنها به قله رسیدند یا نه.
نخستین صعود تأییدشده کار گروه بریتانیایی به رهبری جان هانت بود. ساعت ۱۱:۳۰ صبح ۲۹ مه ۱۹۵۳، ادموند هیلاری نیوزیلندی و تنزینگ نورگی، شرپای نپالی، پا بر قله گذاشتند. حدود پانزده دقیقه آنجا ماندند؛ هیلاری عکس گرفت و صلیبی کوچک به جا گذاشت و تنزینگ که بودایی بود، خوراکی پیشکش کرد. آن دو قله را جستوجو کردند، اما نشانهای از مالوری و اروین نیافتند.
منابع این پاسخ
چرا هوای بالای اورست اینقدر برای بدن خطرناک است؟
در قلهٔ اورست مقدار اکسیژن قابل تنفس حدود یکسوم سطح دریاست. میانگین دمای روز قله حتی در گرمترین ماه، ژوئیه، حدود ۱۹ درجهٔ زیر صفر است و در ژانویه به حدود ۳۶ درجهٔ زیر صفر میرسد. قله آنقدر بلند است که به لبهٔ پایینی جریان جت میرسد و گاهی بادهایی تندتر از ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت در آن میوزد.
پژوهشی که در ۲۰۰۹ در مجلهٔ پزشکی نیوانگلند منتشر شد، از خون سرخرگی چهار کوهنورد در ارتفاع ۸۴۰۰ متری نمونه گرفت، وقتی بدون کپسول نفس میکشیدند. میانگین فشار اکسیژن خون آنها تنها ۲۴٫۶ میلیمتر جیوه بود و پژوهشگران این سطح از کمبود اکسیژن را نزدیک به مرز تحمل انسان دانستند.
با این حال، رینهولد مسنر و پیتر هابلر در ۸ مه ۱۹۷۸ نشان دادند که میتوان بدون اکسیژن کمکی هم به قله رسید.
منابع این پاسخ
امروز چگونه میتوان اورست را دید یا از آن بالا رفت؟
دامنههای جنوبی اورست در پارک ملی ساگارماتا در نپال قرار دارند که در ۱۹۷۶ تأسیس شد و یونسکو آن را در ۱۹۷۹ به فهرست میراث جهانی افزود. این پارک زیستگاه پلنگ برفی و پاندای سرخ و خانهٔ هزاران شرپاست. شمار بازدیدکنندگانش از ۳۶۰۰ نفر در ۱۹۷۹ به بیش از ۲۵ هزار نفر در ۲۰۱۰ رسید.
برای صعود از مسیر معمول جنوبی در بهار، هر کوهنورد خارجی از سپتامبر ۲۰۲۵ باید ۱۵ هزار دلار حق صعود بپردازد و برای هر دو کوهنورد دستکم یک راهنما لازم است.
جمعبندی: اورست هم کتابی زمینشناختی است و هم میدان آزمون مرزهای بدن انسان؛ کوهی که هنوز آرام قد میکشد.
مطالعه مرتبط در هفت: گذرگاه غولها؛ هفت پرسش دربارهٔ ۴۰ هزار ستون سنگی در ساحل ایرلند شمالی
منابع و بازبینی
- رویترز؛ Mount Everest is higher than we thought, say Nepal and China
- هیمالین تایمز؛ Everest 2.0: World’s tallest peak’s revised height revealed, stands at 8848.86m
- بریتانیکا؛ Mount Everest: Height, Location, Facts and Climbers
- نیچر ژئوساینس؛ Recent uplift of Chomolungma enhanced by river drainage piracy
- سازمان زمینشناسی آمریکا؛ The Himalayas: Two continents collide
- دانشگاه کالج لندن؛ A river is pushing up Mount Everest’s peak
- بیبیسی؛ The press battle to report Everest climb
- مجلهٔ پزشکی نیوانگلند؛ Arterial Blood Gases and Oxygen Content in Climbers on Mount Everest
- پیبیاس نووا؛ Everest: First Without Oxygen
- یونسکو؛ Sagarmatha National Park
- کاتماندو پست؛ New Everest permit fee of $15,000 takes effect
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…