هلیکوباکتر پیلوری؛ هفت پرسش دربارهٔ باکتری معدهای که پزشکی برای اثبات خطرش آن را نوشید
یک روز در ژوئیهٔ ۱۹۸۴، پزشک جوانی به نام بَری مارشال در آزمایشگاهی در پرت استرالیا لیوانی را سر کشید که حدود یک میلیارد باکتری در آن بود. چند هفته پیشتر آندوسکوپی نشان داده بود معدهاش سالم است. پنج روز بعد نفخ، بوی بد دهان و استفراغهای صبحگاهی آغاز شد و آندوسکوپی دوم التهاب شدید معده را نشان داد. مارشال این آزمایش را کرد چون بیشتر همکارانش باور نمیکردند یک میکروب عامل زخم معده باشد. او و همکارش رابین وارن در سال ۲۰۰۵ جایزهٔ نوبل پزشکی گرفتند. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم «باکتری معده» چیست، چگونه در اسید زنده میماند و چرا امروز درمانش دقت میخواهد.

هلیکوباکتر پیلوری چیست و چند نفر به آن آلودهاند؟
هلیکوباکتر پیلوری (Helicobacter pylori) باکتریای مارپیچی و گرممنفی است که فقط در انسان یافت میشود و با محیط معده سازگار شده است. به گفتهٔ بنیاد نوبل، حدود نیمی از انسانها این باکتری را در معده دارند.
یک مرور نظاممند جهانی که در سال ۲۰۱۷ در مجلهٔ Gastroenterology منتشر شد، شمار آلودهها را در سال ۲۰۱۵ حدود ۴٫۴ میلیارد نفر برآورد کرد. این رقم در همهجا یکسان نیست: بیشترین شیوع در آفریقا (حدود ۷۰ درصد) و کمترین در اقیانوسیه (حدود ۲۴ درصد) دیده شد و در میان کشورها از حدود ۱۹ درصد در سوئیس تا حدود ۸۸ درصد در نیجریه متغیر بود. همین پژوهش نشان داد شیوع پس از سال ۲۰۰۰ در اروپا و آمریکای شمالی کاهش یافته است؛ کاهشی که با بهترشدن سطح زندگی و بهداشت همراه بوده است.
منابع این پاسخ
این باکتری چگونه در اسید معده زنده میماند؟
درون معده اسیدی و pH آن حدود ۱ تا ۲ است؛ هلیکوباکتر در این فضای باز فقط چند دقیقه دوام میآورد و باید خود را به سطح دیوارهٔ معده برساند. سلاح اصلیاش آنزیمی قوی به نام اورهآز است.
اورهآز اورهٔ موجود در معده را به آمونیاک و دیاکسید کربن میشکند. آمونیاک اسید اطراف باکتری را خنثی میکند و یک «پناهگاه» کوچک با pH نزدیک به خنثی میسازد. پژوهشها نشان دادهاند که مخاط معده در محیط اسیدی ژلی چسبنده است که باکتری را گیر میاندازد، اما با بالا رفتن pH رقیق میشود و باکتری میتواند با تاژکهای خود در آن شنا کند و به سلولهای دیواره برسد.
هر دو ابزار حیاتیاند: باکتریهای بدون اورهآز یا بدون تاژک در آزمایشها نتوانستهاند معده را آلوده کنند.
منابع این پاسخ
چرا پزشکان سالها باور نمیکردند یک میکروب عامل زخم معده باشد؟
تا اوایل دههٔ ۱۹۸۰ تصور رایج این بود که معده برای زندگی باکتریها زیادی اسیدی است و استرس و سبک زندگی علت اصلی زخم معدهاند. زخمها با داروهای کاهندهٔ اسید بهبود مییافتند، اما بارها برمیگشتند.
رابین وارن، آسیبشناس شهر پرت، در نمونهبرداریهای معده باکتریهای کوچک و خمیدهای دید و متوجه شد هر جا این باکتری هست، نشانههای التهاب هم دیده میشود. بری مارشال به این یافته علاقهمند شد و دو نفر با هم نمونههای ۱۰۰ بیمار را بررسی کردند. مارشال پس از چند تلاش ناموفق توانست باکتری را در آزمایشگاه کشت دهد و آنها دیدند تقریباً همهٔ بیماران دچار التهاب یا زخم معده و دوازدهه این باکتری را دارند.
مارشال بعدها نوشت که پیش از انتشار مقالهها با سردبیران مجلهها «روزگار بدی» داشتند؛ همین تردیدها او را به آزمایش روی خودش کشاند.
منابع این پاسخ
آلودگی چگونه رخ میدهد و چرا بیشتر افراد علامتی ندارند؟
به گفتهٔ بنیاد نوبل، آلودگی معمولاً در اوایل کودکی و اغلب از مادر به کودک منتقل میشود و ممکن است تا پایان عمر در معده بماند. این باکتری همیشه با التهاب خفیف و مزمن دیوارهٔ معده همراه است، اما بیشتر آلودهها هرگز علامتی حس نمیکنند.
حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد آلودهها در طول زندگی به زخم دچار میشوند که بیشتر در دوازدهه (ابتدای روده) رخ میدهد تا خود معده. عوارض جدی زخم خونریزی و سوراخشدن است. امروز تخمین زده میشود این باکتری عامل بیش از ۹۰ درصد زخمهای دوازدهه و تا ۸۰ درصد زخمهای معده باشد.
چرا یک نفر بیمار میشود و دیگری نه؟ پاسخ کامل هنوز روشن نیست؛ سویههای باکتری با هم تفاوت زیادی دارند و ژنتیک میزبان هم نقش دارد. شیوع آلودگی نیز با سطح بهداشت و وضعیت اقتصادیاجتماعی مرتبط است.
منابع این پاسخ
هلیکوباکتر چه ارتباطی با سرطان معده دارد؟
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) در سال ۱۹۹۴، پس از بررسی مطالعات انسانی، آلودگی مزمن با هلیکوباکتر پیلوری را در گروه ۱ سرطانزاها قرار داد؛ یعنی شواهد کافی برای سرطانزا بودنش در انسان وجود دارد.
طبق برنامهٔ ملی سمشناسی آمریکا، این باکتری عامل حدود ۸۹ درصد سرطانهای معده در بخش غیرکاردیا (بخشهای پایینتر معده) و ۹۲ تا ۹۸ درصد لنفومهای MALT معده است و سالانه حدود ۷۸۰ هزار مورد سرطان در جهان به آن نسبت داده میشود.
اما این به معنای سرطان گرفتن همهٔ آلودهها نیست؛ فقط بخش کوچکی از آنها به سرطان دچار میشوند و عوامل دیگری مانند نوع سویهٔ باکتری و ژنتیک فرد نیز اثر دارند. بنیاد نوبل یادآوری میکند که لنفوم MALT گاهی با ریشهکن کردن باکتری با آنتیبیوتیک پسرفت میکند.
منابع این پاسخ
آلودگی به هلیکوباکتر چگونه تشخیص داده میشود؟
اگر ناراحتی گوارشی مداوم دارید، تشخیص و انتخاب آزمایش با پزشک است. مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماریهای گوارشی آمریکا (NIDDK) چند روش را برمیشمارد:
- آزمایش تنفسی اوره: بیمار کپسول یا مایعی حاوی اورهٔ نشاندار با نوعی اتم کربن خاص میخورد؛ اگر باکتری باشد، اوره را تجزیه میکند و کربن نشاندار در بازدم دیده میشود. این آزمایش در واقع همان اورهآز باکتری را شکار میکند.
- آزمایش مدفوع برای یافتن نشانههای باکتری.
- آزمایش خون برای نشانههای آلودگی یا عوارض زخم.
- آندوسکوپی و نمونهبرداری برای دیدن مستقیم دیوارهٔ معده و بررسی بافت زیر میکروسکوپ.
بنیاد نوبل هشدار میدهد که درمان بیرویهٔ همهٔ حاملان سالم میتواند به مقاومت آنتیبیوتیکی بینجامد؛ بنابراین تصمیم برای آزمایش و درمان باید پزشکی باشد.
منابع این پاسخ
درمان چیست و چرا مقاومت آنتیبیوتیکی مهم است؟
به گفتهٔ NIDDK، هلیکوباکتر با ترکیبی از داروها درمان میشود: معمولاً دو یا چند آنتیبیوتیک همراه با داروی کاهندهٔ اسید از گروه مهارکنندههای پمپ پروتون و گاهی بیسموت. پزشک ممکن است آنتیبیوتیکهایی را که قبلاً مصرف کردهاید تجویز نکند، چون باکتری ممکن است به آنها مقاوم شده باشد. مصرف کامل همهٔ دوزها اهمیت دارد، چون قطع زودهنگام میتواند به بقای باکتری و مقاومت بینجامد؛ برای اطمینان از نتیجه، ممکن است دستکم چهار هفته پس از پایان درمان آزمایش دوباره لازم باشد.
سازمان جهانی بهداشت در فهرست ۲۰۱۷ هلیکوباکتر مقاوم به کلاریترومایسین را در ردهٔ «اولویت بالا» گذاشته بود؛ در فهرست ۲۰۲۴ این مورد بر اساس شواهد و اجماع کارشناسان حذف شد.
جمعبندی: کشف هلیکوباکتر زخم معده را از بیماری مزمن به بیماری درمانپذیر تبدیل کرد و نشان داد گاهی یک ایدهٔ درست باید با سرسختی از سد تردید بگذرد.
مطالعه مرتبط در هفت: پنیسیلین؛ کپکی که عصر آنتیبیوتیک را آغاز کرد
منابع و بازبینی
- بنیاد نوبل؛ بیانیهٔ جایزهٔ نوبل پزشکی ۲۰۰۵
- Gastroenterology؛ Global Prevalence of Helicobacter pylori Infection (2017)
- Factors that mediate colonization of the human stomach by Helicobacter pylori
- Life in the human stomach: persistence strategies of Helicobacter pylori
- Medical Journal of Australia؛ Helicobacter pylori: what does it taste like?
- گفتوگو با بری مارشال؛ Helicobacter pylori: A Nobel pursuit?
- برنامهٔ ملی سمشناسی آمریکا؛ Report on Carcinogens Monograph on Helicobacter pylori
- آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان؛ IARC Monograph Volume 61 (1994)
- مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماریهای گوارشی آمریکا؛ Diagnosis of Peptic Ulcers
- مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماریهای گوارشی آمریکا؛ Treatment for Peptic Ulcers
- The Lancet Infectious Diseases؛ The WHO Bacterial Priority Pathogens List 2024
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقهزنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکنداکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران…