ایاصوفیه؛ هفت پرسش دربارهٔ بنایی که در پانزده قرن کلیسا، مسجد، موزه و دوباره مسجد شد
ژانویهٔ سال ۵۳۲ میلادی، قسطنطنیه در آتش شورشی میسوخت که بعدها «شورش نیکا» نام گرفت. در میان ساختمانهایی که خاکستر شدند، کلیسای بزرگ شهر هم بود. ژوستینین، امپراتور بیزانس، بهجای مرمت، تصمیمی جسورانه گرفت: بنایی تازه با گنبدی که پیش از آن کسی در چنین ابعادی نساخته بود. ساخت آن فقط حدود شش سال طول کشید و در ۵۳۷ به پایان رسید. پروکوپیوس، مورخ دربار، نوشت گنبدش گویی با زنجیری زرین از آسمان آویخته است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم ایاصوفیه چگونه ساخته شد، چرا هنوز سرپاست و چرا هر تغییر کاربریاش خبری جهانی شد.

ایاصوفیه کجاست و نامش چه معنایی دارد؟
ایاصوفیه در محلهٔ تاریخی سلطاناحمد استانبول، نزدیک کاخ توپکاپی و رو به تنگهٔ بسفر قرار دارد؛ همان جایی که روزی قلب قسطنطنیه، پایتخت امپراتوری روم شرقی یا بیزانس، بود.
نام «هاگیا سوفیا» یونانی است و به معنای «حکمت مقدس» یا «حکمت الهی». به نوشتهٔ بریتانیکا، این نام از حدود سال ۴۳۰ میلادی رایج شد و نخستین کلیسای این محل «مگاله اکلزیا» یعنی «کلیسای بزرگ» نام داشت. ترکها آن را «آیاصوفیا» مینامند و نام رسمی امروزش «مسجد جامع کبیر ایاصوفیه» است.
یونسکو از سال ۱۹۸۵ ایاصوفیه را بخشی از اثر جهانی «مناطق تاریخی استانبول» ثبت کرده و آن را الگوی خانوادهای کامل از کلیساها و مسجدهای بعدی میداند.
چرا بنای امروزی سومین ساختمان روی این زمین است؟
ایاصوفیه امروزی سومین بنای مذهبی بزرگ در همین محل است. نخستین کلیسا در سال ۳۶۰ میلادی در زمان کنستانتیوس دوم تقدیس شد، اما در ۴۰۴ در آشوبی که پس از تبعید دوم یوحنای زریندهان، اسقف شهر، به پا شد آتش گرفت.
کلیسای دوم در سال ۴۱۵ در زمان تئودوسیوس دوم دوباره گشایش یافت و بیش از یک قرن دوام آورد، تا اینکه در شورش نیکا در ژانویهٔ ۵۳۲ سوخت؛ شورشی که با درگیری هواداران مسابقههای ارابهرانی آغاز شد و نزدیک بود تاجوتخت ژوستینین را از او بگیرد.
ژوستینین از این ویرانی فرصتی ساخت. بنای سوم در حدود شش سال، یعنی با سرعتی شگفتانگیز برای آن روزگار، تکمیل شد و آنچه امروز میبینیم در اصل همان ساختمان قرن ششم است.
منابع این پاسخ
معماران چگونه گنبدی عظیم را روی فضایی مربع نشاندند؟
برخلاف بیشتر بناهای آن دوران، نام معماران ایاصوفیه را میدانیم: آنتمیوس ترالسی و ایسیدور میلتی. هر دو بیش از آنکه بنّا باشند، با ریاضیات و مکانیک آشنا بودند.
مسئلهٔ اصلی این بود: چگونه میتوان گنبدی گرد را روی فضایی مربع گذاشت؟ پاسخ، چهار قوس بزرگ و چهار سطح مثلثی خمیده به نام «لچکی» بود که در گوشهها، مربع را به دایره تبدیل میکنند و وزن گنبد را به چهار پایهٔ عظیم میرسانند. دو نیمگنبد در شرق و غرب نیز بخشی از بار را تحمل میکنند.
گنبد امروز حدود ۳۱ متر قطر دارد و تاجش حدود ۵۵ متر بالاتر از کف است. ردیف چهل پنجره در پایهٔ گنبد، مرز گنبد و دیوار را در نور محو میکند؛ همان جلوهای که پروکوپیوس آن را به گنبدی آویخته از آسمان تشبیه کرد.
منابع این پاسخ
چرا گنبد فرو ریخت و بنا چگونه سرپا ماند؟
جسارت معماران بهایی داشت. گنبد نخست نسبتاً کمارتفاع بود و زمینلرزههای پیاپی آن را سست کرد. به نوشتهٔ بریتانیکا، در سال ۵۵۸ میلادی بخشی از گنبد بر اثر زلزله فرو ریخت و تا ۵۶۲ بازسازی شد؛ این بار بلندتر و پرشیبتر، تا فشاری که به دیوارها رو به بیرون وارد میکند کمتر شود.
این آخرین آسیب نبود. گنبد دو بار دیگر نیز بهطور جزئی فرو ریخت و هر بار با مرمت، از بیرون تقویت شد. پشتبندهای سنگین و پهنی که امروز در نمای بیرونی دیده میشوند، برخی در دورهٔ بیزانس و برخی در دورهٔ عثمانی افزوده شدهاند و نقش مهمی در ایستایی بنا دارند.
در نیمهٔ قرن چهاردهم نیز مرمتی دیگر انجام شد. برای همین، ایاصوفیه امروز هم شاهکار مهندسی قرن ششم است و هم کارنامهٔ قرنها تعمیر.
منابع این پاسخ
در سال ۱۴۵۳ چه تغییری در ایاصوفیه رخ داد؟
ایاصوفیه بیش از هزار سال کلیسای جامع پاتریارک قسطنطنیه بود. پیش از عثمانیها، صلیبیان جنگ صلیبی چهارم در سال ۱۲۰۴ آن را غارت کردند و تا ۱۲۶۱ به کلیسای کاتولیک تبدیل شد، سپس دوباره به کلیسای ارتدکس برگشت.
در سال ۱۴۵۳، پس از فتح قسطنطنیه به دست سلطان محمد دوم عثمانی، ایاصوفیه به مسجد تبدیل شد. به نوشتهٔ بریتانیکا، در زمان او یک مناره چوبی، محراب رو به قبله، منبر، مدرسه و چلچراغی بزرگ افزوده شد.
منارهٔ آجری سرخ جنوبشرقی را محمد دوم یا پسرش بایزید دوم ساخت و منارهٔ باریک سفید شمالشرقی کار بایزید دوم است. دو منارهٔ همسان غربی را احتمالاً معمار سنان در قرن شانزدهم ساخت. به این ترتیب، نمای امروز ایاصوفیه ترکیبی از بنای بیزانسی و افزودههای عثمانی است.
منابع این پاسخ
چرا ایاصوفیه موزه شد و دوباره به مسجد برگشت؟
در سال ۱۹۳۴، دولت جمهوری ترکیه به رهبری مصطفی کمال آتاتورک با مصوبهای کاربری مذهبی ایاصوفیه را کنار گذاشت و بنا در ۱۹۳۵ به موزه تبدیل شد. در دهههای بعد، بسیاری از موزاییکهای بیزانسی که در دورهٔ عثمانی زیر گچ یا پوشش پنهان شده بودند آشکار و مرمت شدند و بازدیدکنندگان میتوانستند نشانههای مسیحی و اسلامی را کنار هم ببینند.
در ۱۰ ژوئیهٔ ۲۰۲۰، شورای دولتی، عالیترین دادگاه اداری ترکیه، مصوبهٔ ۱۹۳۴ را باطل کرد و رجب طیب اردوغان ایاصوفیه را دوباره مسجد اعلام کرد. نخستین نماز جمعه در ۲۴ ژوئیهٔ همان سال برگزار شد.
این تصمیم در داخل و خارج ترکیه بحثبرانگیز بود. به نوشتهٔ بریتانیکا، هنگام نماز، پردهها بخشی از تصاویر مسیحی را میپوشانند، اما بنا همچنان به روی گردشگران باز است.
منابع این پاسخ
بازدید از ایاصوفیه امروز چگونه است؟
از ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۲۴ ورودی نمازگزاران و گردشگران جدا شد. شهروندان ترکیه برای عبادت رایگان وارد صحن اصلی میشوند، اما گردشگران خارجی با خرید بلیت ۲۵ یورویی از ورودی جداگانه و از طریق یک سطح شیبدار به طبقهٔ گالری میروند و بیشتر طبقهٔ همکف را فقط از بالا میبینند.
در گالری، موزاییک بزرگ «دئسیس» با تصویر مسیح، مریم و یحیی، دری مرمرین معروف به «در بهشت و جهنم» و یادگاری کندهشدهای به خط رونی که به «نوشتهٔ وایکینگ» معروف است دیده میشود. زنان باید پیش از ورود روسری داشته باشند. نرخ و ساعتها ممکن است تغییر کند؛ پیش از سفر آنها را بررسی کنید.
جمعبندی: ایاصوفیه سندی سنگی از پیوند مهندسی، هنر و قدرت در پانزده قرن است.
مطالعه مرتبط در هفت: کولوسئوم؛ هفت پرسش دربارهٔ آمفیتئاتری که روی دریاچهٔ کاخ نرون ساخته شد
منابع و بازبینی
- بریتانیکا؛ Hagia Sophia
- یونسکو؛ Historic Areas of Istanbul
- ایندیپندنت؛ Hagia Sophia: The enduring fight for the Turkish landmark
- اتحادیهٔ آژانسهای مسافرتی ترکیه (TÜRSAB)؛ Announcement on Visits to Hagia Sophia Grand Mosque
- حریت دیلی نیوز؛ Hagia Sophia visitors to pay entrance fee
- لونلی پلنت؛ Istanbul's iconic Hagia Sophia has new rules for visitors
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…