کولوسئوم؛ هفت پرسش دربارهٔ آمفیتئاتری که روی دریاچهٔ کاخ نرون ساخته شد
سال ۸۰ میلادی، تیتوس، امپراتور روم، درهای آمفیتئاتری تازه را در قلب شهر گشود و جشن افتتاح آن را با صد روز مسابقه و نمایش برگزار کرد. مارسیال، شاعر رومی، در کتاب «نمایشها» نوشت که دیگر نه از اهرام ممفیس سخن بگویید و نه از باغهای بابل؛ همهٔ شگفتیهای جهان در برابر آمفیتئاتر فلاویان سر فرود میآورند. نزدیک به دو هزار سال بعد، همین بنا که امروز کولوسئوم مینامیمش، هنوز بزرگترین آمفیتئاتر جهان است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم کولوسئوم چرا و چگونه ساخته شد، زیر میدانش چه میگذشت و چگونه از دوران ویرانی جان به در برد.

چه کسی کولوسئوم را ساخت و چرا آنجا؟
ساخت کولوسئوم بین سالهای ۷۰ تا ۷۲ میلادی به فرمان وسپاسیان، بنیانگذار سلسلهٔ فلاویان، آغاز شد. روم تازه از سال پرآشوب ۶۹ میلادی، معروف به «سال چهار امپراتور»، بیرون آمده بود و این بنا بخشی از تلاش امپراتوری برای جاندادن دوباره به شهر بود.
محل ساخت، انتخابی نمادین بود: زمین «خانهٔ زرین» نرون، کاخ پرزرقوبرق امپراتوری که مردم او را مستبد میدانستند. دریاچهٔ مصنوعی این کاخ را خشکاندند و آمفیتئاتر را روی آن ساختند؛ یعنی تفرجگاه خصوصی یک امپراتور به تماشاخانهای عمومی برای دهها هزار رومی تبدیل شد.
به نوشتهٔ بریتانیکا، هزینهٔ ساخت از غنائم غارت اورشلیم به دست تیتوس در سال ۷۰ میلادی تأمین شد و یهودیان به بردگی گرفتهشده از یهودیه در ساخت آن کار کردند. تیتوس، پسر وسپاسیان، بنا را در سال ۸۰ افتتاح کرد و دومیتیان در سال ۸۲ کار را با افزودن طبقهٔ بالایی کامل کرد.
چرا به آن «کولوسئوم» میگویند؟
نام رسمی این بنا آمفیتئاتر فلاویان (Amphitheatrum Flavium) بود، برگرفته از نام خاندان امپراتورانی که آن را ساختند. نام «کولوسئوم» بعدها و از قرون وسطی رایج شد.
به گفتهٔ دبیرخانهٔ منطقهای وزارت فرهنگ ایتالیا، این نام یادگار مجسمهٔ عظیم مفرغی نرون، معروف به «کولوسوس نرون»، است که در نزدیکی رواق ورودی خانهٔ زرین قرار داشت. یعنی نام مشهورترین بنای روم نه از خود ساختمان، بلکه از تندیس غولپیکری گرفته شده که امروز دیگر وجود ندارد.
این نکته طنزی تاریخی هم دارد: فلاویان آمفیتئاتر را ساختند تا یاد نرون را از آن زمین پاک کنند، اما نامی که جهان امروز با آن کولوسئوم را میشناسد، به مجسمهٔ همان نرون برمیگردد.
منابع این پاسخ
کولوسئوم چقدر بزرگ است و چگونه ساخته شد؟
کولوسئوم بنایی بیضیشکل به ابعاد حدود ۱۸۹ در ۱۵۶ متر است که بلندی آن به بیش از ۴۸ متر میرسد و حدود ۲۴ هزار متر مربع زمین را میپوشاند.
تفاوت اصلی آن با آمفیتئاترهای پیشین این بود که آنها را معمولاً در دامنهٔ تپهها میکندند تا از شیب زمین تکیهگاه بگیرند، اما کولوسئوم سازهای مستقل روی زمین هموار است که با شبکهای پیچیده از طاقهای گهوارهای و چهاربخشی سر پا ایستاده است.
اسکلت اصلی و نما از سنگ تراورتن است، دیوارهای فرعی از توف آتشفشانی و طاقها از بتن رومی. تراورتن را از معادن تیوولی با جادهای که برای همین کار ساخته شد آوردند؛ برآوردها از حدود صد هزار تن سنگ حکایت دارد. سه طبقهٔ نما هرکدام ۸۰ طاق دارند که با نیمستونهایی به سبکهای دوریک، ایونیک و کورنتی قاب شدهاند؛ ترتیبی که بعدها الگوی معماران رنسانس شد.
منابع این پاسخ
تماشاگران چگونه مینشستند و از آفتاب در امان میماندند؟
کولوسئوم حدود ۵۰ هزار تماشاگر را در خود جا میداد که روی ردیفهای پلکانی پوشیده از مرمر، موسوم به «کاوئا»، مینشستند. میدان نمایش، بیضیای به طول ۷۶ و عرض ۴۶ متر بود؛ صفحهای چوبی که رویش را با شن میپوشاندند.
شگفتانگیزترین بخش، سایهبانی جمعشدنی به نام ولاریوم بود که تماشاگران را از آفتاب و باران حفظ میکرد. دکلهای نگهدارندهٔ آن روی پایههایی سنگی در بالاترین طبقه سوار میشدند و به نوشتهٔ بریتانیکا، صدها ملوان رومی لازم بود تا طنابها و بادبانها را باز و جمع کنند.
اگر امروز به نمای بیرونی طبقهٔ چهارم نگاه کنید، آن طبقه برخلاف سه طبقهٔ پایین طاق باز ندارد و دیواری با پنجرههای چهارگوش است؛ همان جایی که سازوکار سایهبان بر آن تکیه داشت.
زیر میدان کولوسئوم چه میگذشت؟
زیر کف میدان، دنیایی پنهان به نام هیپوژئوم قرار داشت که همهٔ آمادهسازیهای نمایش آنجا انجام میشد. به گفتهٔ پارک باستانشناسی کولوسئوم، این طبقات زیرزمینی در افتتاح سال ۸۰ چوبی بودند و دومیتیان آنها را با بنایی سنگی و آجری محکم بازسازی کرد.
این شبکه حدود نیم هکتار وسعت داشت: یک راهروی مرکزی بزرگ و ۱۴ راهروی جانبی. کف میدان حدود ۶ متر بالاتر از این راهروها بود و دریچههایی داشت که انسان، حیوان و صحنهآرایی ناگهان از آنها بیرون میآمدند.
در دورهٔ فلاویان، ۲۸ بالابر برای بالا بردن قفس حیوانات ثبت شده که برای به کار انداختن همزمان همهٔ آنها ۲۲۴ نفر لازم بود. ۲۰ سکوی متحرک هم صحنهآرایی شکارها را بالا میبرد. بعدها در دورهٔ سوروسها، ۶۰ بالابر کوچکتر جای این سامانه را گرفت.
چه نمایشهایی آنجا برگزار میشد و آیا مسیحیان آنجا کشته شدند؟
کولوسئوم بیش از همه برای نبرد گلادیاتورها (مونرا) ساخته شد؛ نبردهایی که پیشتر در فوروم رومی یا فوروم بواریوم با سازههای موقت برگزار میشد. شکار حیوانات وحشی و نمایشی (وناتسیو)، اجرای حکم اعدام، نمایشهایی بر پایهٔ اسطورههای کلاسیک و بازسازی نبردهای دریایی نیز در آن اجرا میشد.
در طول قرنها، هزاران نبرد تنبهتن میان گلادیاتورها و مبارزه میان انسان و حیوان در این میدان رخ داد. طبق اسناد پارک باستانشناسی، آخرین رویداد ثبتشده در کولوسئوم مربوط به سال ۵۲۳ میلادی است.
اما یکی از مشهورترین باورها دربارهٔ کولوسئوم قطعی نیست: بریتانیکا تصریح میکند برخلاف تصور رایج، معلوم نیست که این میدان محل شهادت مسیحیان نخستین بوده باشد.
منابع این پاسخ
پس از روم چه بر سر کولوسئوم آمد و امروز چه جایگاهی دارد؟
پس از فروپاشی امپراتوری روم غربی، کولوسئوم رو به ویرانی رفت. در قرون وسطی زمانی کلیسا شد و در قرن دوازدهم دو خاندان قدرتمند رومی، فرانجیپانه و آنیبالدی، آن را به دژ تبدیل کردند. صاعقه و زمینلرزه آسیب زدند و بیش از هزار سال، بنا مثل معدن سنگ استفاده شد؛ در اواخر قرن پانزدهم پاپ الکساندر ششم هم این کار را مجاز کرد. همهٔ صندلیهای مرمرین و تزئینات از میان رفت.
حفاظت جدی از قرن نوزدهم آغاز شد و در دههٔ ۱۹۹۰ مرمتی گسترده انجام گرفت. امروز کولوسئوم همراه با فوروم رومی و تپهٔ پالاتین بخشی از پارک باستانشناسی کولوسئوم است، سالانه نزدیک به هفت میلیون بازدیدکننده دارد و از عجایب هفتگانهٔ جدید جهان به شمار میرود.
جمعبندی: کولوسئوم هم شاهکار مهندسی است و هم سندی از قدرت، سرگرمی و خشونت در روم باستان.
مطالعه مرتبط در هفت: پمپئی؛ هفت پرسش دربارهٔ شهر رومی که زیر خاکستر وزوو زنده ماند
منابع و بازبینی
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهارتش سفالین؛ هفت پرسش دربارهٔ سربازانی که کشاورزان هنگام کندن چاه از خاک بیرون آوردندبهار ۱۹۷۴، استان شانشی در شمال غرب چین گرفتار خشکسالی بود. یانگ ژیفا، کشاورزی از حومهٔ شهر شیان،…