پوکی استخوان؛ هفت پرسش دربارهٔ بیماری خاموشی که اغلب با یک شکستگی خودش را نشان میدهد
در همین یک دقیقهای که این چند خط را میخوانید، به برآورد بنیاد بینالمللی پوکی استخوان، در جهان حدود ۷۰ استخوان در بدن افراد بالای ۵۵ سال میشکند؛ نه در تصادف یا سقوط از ارتفاع، بلکه اغلب با زمینخوردنی ساده از حالت ایستاده. این یعنی سالانه تا ۳۷ میلیون شکستگی. بسیاری از این آدمها تا لحظهٔ شکستن استخوان نمیدانستند بیمارند، چون پوکی استخوان معمولاً هیچ دردی و نشانهای ندارد. مؤسسات ملی سلامت آمریکا (NIH) در شمارهٔ نوامبر ۲۰۲۶ خبرنامهٔ «NIH News in Health» استخوانها را به اسکلت یک خانه تشبیه کردهاند: وقتی این اسکلت سست شود، کارهای روزمرهای مثل بالا رفتن از پله یا شستن لباس هم دشوار میشود. پوکی استخوان دقیقاً چیست، چه کسانی را تهدید میکند، چگونه پیش از شکستگی کشف میشود و از امروز چه میتوان کرد؟

پوکی استخوان دقیقاً چیست و چرا آن را بیماری «خاموش» مینامند؟
پوکی استخوان یا استئوپروز بیماریای است که در آن تراکم و تودهٔ مواد معدنی استخوان کم میشود یا ساختار درونی آن تغییر میکند. نتیجه، استخوانی است که آنقدر ضعیف میشود که با فشاری معمولی میشکند. به نوشتهٔ مؤسسهٔ ملی آرتریت و بیماریهای اسکلتیعضلانی و پوست آمریکا (NIAMS)، گاهی حتی خمشدن، بلند کردن چیزی یا یک سرفه برای شکستن چنین استخوانی کافی است.
این بیماری را «خاموش» مینامند، چون معمولاً تا وقتی استخوانی نشکند، نشانهای ندارد. بیشترِ شکستگیها در لگن، مهرههای ستون فقرات و مچ دست رخ میدهند. شکستگی مهرهها هم گاهی بیصداست و فقط با کمشدن قد، کمردرد شدید یا خمیدگی پشت خود را نشان میدهد. به گزارش بنیاد بینالمللی پوکی استخوان، تنها حدود یکسوم شکستگیهای مهره به چشم پزشک میآیند.
منابع این پاسخ
استخوانی که زنده است چگونه ساخته و تخریب میشود؟
استخوان سنگی بیجان نیست؛ بافتی زنده است که همیشه در حال نوسازی است. دو گروه سلول این کار را انجام میدهند: استئوکلاستها استخوان کهنه را برمیدارند و استئوبلاستها استخوان تازه میسازند. به نوشتهٔ NIAMS، تقریباً همهٔ استخوانهای یک فرد بزرگسال در هر ده سال یک بار بازسازی میشوند.
در کودکی و نوجوانی ساخت استخوان بر تخریب آن میچربد. تودهٔ استخوانی بیشتر افراد تا میانه یا اواخر دههٔ بیست زندگی به اوج میرسد. پس از آن، با بالا رفتن سن، ترازو به سمت تخریب کج میشود. هرچه این «اندوخته» در جوانی بیشتر باشد، بدن ذخیرهٔ بیشتری برای سالهای بعد دارد. اگر کلسیم غذا کافی نباشد، بدن کلسیم موردنیازش را از همین اندوخته برمیدارد و استخوان را ضعیفتر میکند.
منابع این پاسخ
چرا زنان بیشتر در خطرند و آیا مردان در اماناند؟
استروژن به کنترل سلولهایی کمک میکند که استخوان را تجزیه میکنند. به همین دلیل، با افت استروژن در یائسگی، بسیاری از زنان بیش از آنچه میسازند استخوان از دست میدهند. زنان همچنین معمولاً استخوانهای کوچکتر و اوج تودهٔ استخوانی کمتری دارند. به گفتهٔ بنیاد بینالمللی پوکی استخوان، از هر سه زن بالای ۵۰ سال، یک نفر دچار شکستگی ناشی از پوکی استخوان خواهد شد.
اما به گفتهٔ دکتر مادهوماتی رائو، پژوهشگر سلامت استخوان در دانشگاه کنتاکی، پوکی استخوان اغلب به اشتباه «بیماری زنانه» دانسته میشود. همین منبع میگوید از هر پنج مرد بالای ۵۰ سال، یک نفر چنین شکستگیای را تجربه میکند. در مردان، این بیماری بیشتر با برخی بیماریها یا مصرف طولانی داروهایی مرتبط است که استخوان را تحلیل میبرند. مرگومیر پس از شکستگی لگن هم در مردان بیشتر از زنان گزارش شده است.
منابع این پاسخ
چه عوامل دیگری خطر پوکی استخوان را بالا میبرند؟
برخی عوامل تغییرناپذیرند: سن بالا، سابقهٔ پوکی استخوان یا شکستگی لگن در پدر یا مادر، و جثه و استخوانبندی ظریف. به نوشتهٔ NIAMS، زنان سفیدپوست و آسیایی بیشترین خطر را دارند، هرچند هیچ گروهی کاملاً مصون نیست.
عوامل دیگر را میتوان مدیریت کرد. رژیم غذایی کمکلسیم و کمویتامین D یا پروتئین ناکافی، کمتحرکی، سیگار و مصرف زیاد الکل خطر را بالا میبرند. برخی بیماریها هم مؤثرند، مانند آرتریت روماتوئید، مشکلات تیروئید و دیگر اختلالات هورمونی، بیماریهای گوارشی و بیاشتهایی عصبی. مصرف طولانی بعضی داروها مثل کورتونها (گلوکوکورتیکوئیدها)، برخی داروهای ضدتشنج و داروهای کاهش اسید معده نیز میتواند به تحلیل استخوان بینجامد. این به آن معنا نیست که داروی تجویزشده را خودسرانه قطع کنید؛ باید دربارهٔ آن با پزشک گفتوگو کرد.
منابع این پاسخ
سنجش تراکم استخوان چگونه انجام میشود و عدد T-score چه میگوید؟
رایجترین آزمایش، سنجش تراکم استخوان به روش DXA است؛ نوعی اشعهٔ ایکس با دوز بسیار کم. فرد به پشت روی تختی نرم دراز میکشد و بازوی دستگاه از روی لگن و ستون فقرات او میگذرد. به نوشتهٔ مدلاینپلاس، کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا، کل آزمایش معمولاً ۱۰ تا ۳۰ دقیقه طول میکشد و دردی ندارد. اما در بارداری توصیه نمیشود.
نتیجه معمولاً به شکل T-score گزارش میشود که تراکم استخوان فرد را با یک بزرگسال جوان و سالم از همان جنس مقایسه میکند. عدد ۱- یا بالاتر طبیعی است. عدد بین ۱- و ۲٫۴- یعنی کاهش تراکم استخوان یا استئوپنی. عدد ۲٫۵- یا پایینتر هم احتمالاً به معنای پوکی استخوان است. در آمریکا، سنجش منظم برای زنان ۶۵ سال و بالاتر توصیه میشود. اگر عوامل خطر دیگری وجود داشته باشد، پزشک ممکن است زودتر هم آن را درخواست کند.
منابع این پاسخ
داروهای پوکی استخوان چه میکنند؟
هدف درمان، کند یا متوقف کردن تحلیل استخوان و پیشگیری از شکستگی است. بیشتر داروهای رایج از راه کند کردن تخریب استخوان عمل میکنند. بیسفسفوناتها مهمترین نمونهٔ این گروهاند و مهارکنندهٔ RANKL هم به همین شیوه کار میکند. گروهی دیگر استخوانساز هستند. شکلهای دارویی هورمون پاراتیروئید ساخت استخوان را افزایش میدهند. مهارکنندهٔ اسکلروستین نیز هم ساخت استخوان را بالا میبرد و هم تخریب را کم میکند. برای برخی زنان یائسه، داروهای شبهاستروژنی یا هورموندرمانی هم مطرح است که سنجیدن سود و زیان آن اهمیت زیادی دارد.
به گفتهٔ NIH، تیم دکتر رائو بررسی میکند که آیا درمان متناسب با علت تحلیل استخوان، از جمله داروهای استخوانساز برای برخی بیماران، نتیجهٔ بهتری دارد یا نه. هر دارویی عوارض احتمالی دارد و انتخاب آن باید با نظر پزشک و با توجه به سن و میزان تحلیل استخوان باشد. کلسیم، ویتامین D و ورزش در کنار دارو همچنان لازماند.
منابع این پاسخ
از امروز برای محافظت از استخوانها چه کنیم؟
به توصیهٔ NIH، کلسیم، ویتامین D و پروتئین کافی بخورید. لبنیات کمچرب، سبزیهای برگسبز و ماهیهایی مثل ساردین منابع خوب کلسیماند. NIAMS برای زنان ۵۱ تا ۷۰ ساله روزانه ۱۲۰۰ و برای مردان این سن ۱۰۰۰ میلیگرم کلسیم و ۶۰۰ واحد ویتامین D پیشنهاد میکند. ورزشهای تحمل وزن و مقاومتی مانند پیادهروی و تمرین قدرتی هم مفیدند. سیگار نکشید، الکل را محدود کنید و خانه را برای پیشگیری از زمینخوردن ایمن کنید. اگر پوکی استخوان دارید، پیش از ورزشهای پرضربه با پزشک مشورت کنید.
جمعبندی: پوکی استخوان بیصدا پیش میرود، اما بیدفاع نیستیم. استخوانی که در جوانی ساخته و در میانسالی سنجیده شود، کمتر غافلگیرمان میکند.
مطالعه مرتبط در هفت: شستن دستها؛ هفت پرسش از داستان زملوایس تا آب و صابون امروز
منابع و بازبینی
- NIAMS؛ Osteoporosis، نمای کلی، علائم و علل
- NIH News in Health؛ Protect Your Bone Health (نوامبر ۲۰۲۶)
- بنیاد بینالمللی پوکی استخوان (IOF)؛ Epidemiology of osteoporosis and fragility fractures
- NIAMS؛ Osteoporosis in Men
- NIAMS؛ Kids and Their Bones
- NCBI Bookshelf؛ گزارش جراح کل آمریکا، The Basics of Bone in Health and Disease
- NIAMS؛ Osteoporosis، تشخیص، درمان و اقدامات لازم
- MedlinePlus؛ Bone Density Scan
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…
- ۷ طبیعت · ۶ دقیقهزنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکنداکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران…