ریون کربونیزهشده چیست؟ هفت پرسش دربارهٔ پارچهای که نازل موتور جامد را از گرما حفظ میکند
در سپتامبر ۱۹۹۷ شرکت آمریکایی نورث امریکن ریون تولید ریون درجهٔ هوافضایی را به دلایل مالی متوقف کرد. ناسا ناچار شد پیش از تعطیلی، ذخیرهٔ اضطراری بخرد تا پوشش نازل موتورهای جامد شاتل فضایی بیماده نماند. این دومین تأمینکنندهٔ ریون بود که در عمر همان برنامه از میان رفت. ماده در نگاه اول ساده به نظر میرسد: الیاف سلولزی که به پارچهٔ کربن تبدیل میشود. اما نسخهٔ واجد شرایط آن کمیاب است و جایگزینیاش سالها آزمایش میخواهد. این مدخل در هفت پرسش توضیح میدهد ریون کربونیزهشده چیست، چگونه بهصورت کلی ساخته میشود، چرا گرمای شدید را تاب میآورد، کدام کشورها آن را تولید کردهاند، چه نقشی در صنایع فضایی و موشکی دارد، و جایگزینهایش چه بدهبستانی دارند.

ریون کربونیزهشده دقیقاً چیست؟
ریون کربونیزهشده پارچهای کربنی است که از ریون به دست میآید. ریون خود الیاف نیمهمصنوعی سلولزی است و معمولاً از خمیر چوب ساخته میشود. این پارچه پس از کربنیزهشدن، بهعنوان تقویتکننده در کامپوزیت «کربن-فنولیک» یا «پارچه کربن فنولیک» به کار میرود. نقش اصلیاش تحمل گرما و فرسایش است، نه تحمل بار سازهای.
فیبر کربن رایج بازار بیشتر از پیشمادهٔ پلیاکریلونیتریل ساخته میشود و برای استحکام کششی بالا طراحی شده است. تحلیل یک مرکز اطلاعاتی وابسته به وزارت دفاع آمریکا میگوید سهم فیبرهای با پیشمادهٔ سلولزی از کل تولید فیبر کربن بسیار اندک است و استحکام کششیشان از نوع رایج کمتر است؛ برای همین در قطعات سازهای جایی ندارند و در نازل و سپر حرارتی به کار میروند. مواد خام سلولزی نسبتاً ارزاناند، اما بازده تبدیل به کربن پایینتر است و هزینهٔ تولید اغلب از فیبر رایج بالاتر میرود. پس وصف «ساده و کمهزینه» بیشتر به پیشماده میخورد، نه به محصول واجد شرایط هوافضا.
منابع: مرکز اطلاعات سامانههای دفاعی آمریکا (DSIAC)، ۲۰۱۸؛ هدک، وندل و کوک، برنامهٔ جایگزینی ریون نارک برای نازل موتور جامد شاتل، ۲۰۰۵
این ماده چگونه ساخته میشود؟
مسیر کلی، به روایت گزارشهای ناسا و تولیدکنندگان، چند مرحلهٔ شناختهشده دارد. نخست الیاف ریون از سلولز تهیه و معمولاً به پارچه بافته میشود. سپس پارچه در فضای خنثی و در دمای بالا کربنیزه میشود تا سلولز به کربن تبدیل شود. شرکت اسجیال، که از سال ۱۹۷۶ در والنسیای کالیفرنیا پارچهٔ ریون را کربنیزه میکند، دمای این مرحله را بالای ۱۲۰۰ درجهٔ سلسیوس اعلام کرده است. جزئیات دما و زمان در برنامههای پروازی اغلب منتشر نمیشود.
پارچهٔ کربنی سپس با رزین فنولیک آغشته میشود و پس از پخت، کامپوزیت کربن-فنولیک را میسازد. در نازل موتورهای جامد شاتل، همین کامپوزیت روی سازهٔ فلزی قرار میگرفت تا گاز خروجی به فلز آسیب نزند. گاهی نخ را پیش از بافت کربنیزه میکنند؛ در برنامهٔ جایگزینی ناسا، کربنیزهکردن پارچهٔ ازپیشبافته بهدلیل سادگی و سابقه انتخاب شد. این شرح کلی است و دستور ساخت نیست.
منابع: هدک، وندل و کوک، ۲۰۰۵؛ اسجیال کربن، صفحهٔ پارچهٔ ریون کربونیزهشده
چرا این ماده گرمای شدید را تاب میآورد؟
عملکرد اصلی این کامپوزیت فرسایش کنترلشده، یا ابلیشن، است. گزارشی از ناسا میگوید سطح پوشش نازل در جریان گاز خروجی موتور جامد در معرض دمایی در حدود ۵۰۰۰ درجهٔ فارنهایت قرار میگیرد. رزین تجزیه میشود و لایهای زغالمانند تشکیل میشود که بهتدریج پیش میرود. اگر نرخ ذغال و فرسایش قابل پیشبینی باشد، ضخامت با حاشیهٔ ایمنی تعیین میشود.
ناسا برای سپرهای حرارتی «پیکا» هم گفته است ریون بهخاطر رسانایی گرمایی پایین بر مواد کربنی دیگر ترجیح داده میشده است. همین ترکیب ذغالشدن سطحی و انتقال آهستهٔ گرما، ماده را برای پوشش داخلی نازل موتور جامد، محفظهٔ احتراق و سپر ورود به جو مناسب کرده است. البته در آزمونها ناهنجاریهایی مثل بلندشدن لایه یا فرسایش موضعی هم دیده شده و برای همین صلاحیت ماده ساده نیست.
منابع: ناسا، شبیهسازی آسیب در کامپوزیت کربن-فنولیک، ۱۹۹۴؛ ناسا، حفاظت از مأموریتهای سیارهای در برابر گرمای شدید، ۲۰۲۲
چه کشورهایی آن را تولید کردهاند و چرا عرضهاش کمیاب است؟
تولیدکنندهٔ تاریخی ریون هوافضایی در آمریکا شرکت نورث امریکن ریون در الیزابتون تنسی بود. ناسا میگوید تولید درجهٔ هوافضایی در سپتامبر ۱۹۹۷ به دلایل مالی متوقف شد. دانشنامهٔ تنسی مینویسد کارخانه در فوریهٔ ۲۰۰۰ در آتش سوخت و سال بعد تخریب شد.
در برنامهٔ جایگزینی ناسا، ریون نساجی «انکا» از گروه آکوردیس انتخاب شد. نخ نهایی از اوبرنبرگ آلمان میآمد؛ تولید اده در هلند هم آزمایش شد و عملکردی مشابه داشت. کربنیزهکردن در آمریکا انجام میشد، از جمله در اسجیال پلیکربن. شرکت مکزیکی سیدسا، که از ۱۹۴۵ در مونتری ریون میساخت، نسخهٔ مشابهی از ریون هوافضایی تولید کرده بود، اما با بسته شدن کارخانهٔ ریوناش از برنامه کنار رفت.
امروز اسجیال همچنان از والنسیا این پارچه را برای کاربردهای مقاوم به گرما عرضه میکند. پارک ارواسپیس هم پارچهٔ «ریکرب سی۲» گروه آریان را جایگزین مستقیم نارک و سیدسا معرفی کرده و از مصرف در تقویتکنندههای جامد آریان نام برده است. کمیابی از اینجاست: کارخانههای ریون پیدرپی بسته شدهاند، صلاحیت هوافضایی طولانی است و تأمینکنندگان تأییدشده اندکاند.
منابع: هدک، وندل و کوک، ۲۰۰۵؛ دانشنامهٔ تنسی، نورث امریکن ریون؛ تاریخچهٔ رسمی سیدسا؛ اسجیال کربن؛ پارک ارواسپیس، پارچهٔ سی۲
ابهام: کاربردهای جاری تجاری، از جمله ذکر برنامهٔ آریان، ادعای خود شرکتهاست و با سند رسمی جداگانه در این متن تأیید نشده است.
نقش آن در تولید فضایی و موشکی چیست و چرا صادر کردنش کنترل میشود؟
در برنامهٔ شاتل، این ماده پیشمادهٔ پوشش نازل موتور جامد قابل استفادهٔ مجدد بود و سازهٔ فلزی را از گاز داغ محافظت میکرد. سپرهای حرارتی پیکای ناسا هم از کربن حاصل از ریون و رزین فنولیک ساخته میشدند و در مأموریتهایی مثل استارداست و فرود مریخ به کار رفتند. نقش ماده در اینجا محافظت گرمایی است، نه طراحی موتور یا تسلیحات.
رژیم کنترل فناوری موشکی تجهیزات تبدیل الیاف پلیمری، از جمله ریون، به فیبر کربن را در فهرست دارد و مواد کربن-کربن طراحیشده برای سامانههای موشکی مشمول ضوابط را کنترل میکند. ترتیب واسنار هم بر تجهیزات تبدیل و برخی فیبرهای کربن با مشخصات معین نظارت دارد. خودِ ریون نساجی لزوماً کالای کنترلشده نیست؛ حساسیت از فرایند تبدیل و کامپوزیتهای موشکی میآید. مقالات ناسا هم میگویند قوانین صادرات آمریکا مانع انتشار برخی دادههای آزمایش این کامپوزیت است.
وزارت خزانهداری آمریکا در مه ۲۰۲۵ شبکههایی را بهخاطر تأمین فیبر کربن، پارچهٔ کربنی و پیشمادههای آن در ارتباط با برنامهٔ موشکی ایران تحریم کرد. آن اسناد نام ریون کربونیزهشده را مشخصاً نیاوردهاند.
منابع: کوک، فربورن و وندل، خلاصهٔ غربالگری برنامهٔ جایگزینی ریون، ۲۰۰۰؛ ناسا، ۲۰۲۲؛ پیوست فنی رژیم کنترل فناوری موشکی، ۳ نوامبر ۲۰۲۳؛ فهرست کالاهای دوکارهٔ ترتیب واسنار؛ وزارت خزانهداری آمریکا، ۱۴ مه ۲۰۲۵
جایگزینها چیستند و چه بدهبستانی دارند؟
فیبر کربن بر پایهٔ پلیاکریلونیتریل برای سازه مناسبتر است، بازده کربنش بالاتر است و تولید انبوه ارزانتری دارد. با این حال ناسا آن را حتی وارد غربالگری جایگزینی پوشش نازل شاتل نکرد، چون هدف یافتن جایگزین سلولزی با رفتار حرارتی مشابه بود، نه فیبر سازهای.
لیوسل هم الیاف سلولزی است و فرایند تولیدش از نظر زیستمحیطی پاکتر از ویسکوز شناخته میشود. در برنامهٔ نازل شاتل، لیوسل در مراحل میانی فقط در حاشیه قابل قبول ارزیابی شد و مشکلاتی در یکنواختی و بلوغ فرایند داشت؛ در نهایت ریون انکا انتخاب شد. در مقابل، مرکز ایمز ناسا از حدود ۲۰۱۶ لیوسل داخلی را برای سپر «پیکا-دی» جایگزین ریون خارجی کرد و تا ۲۰۲۱ آن را برای مأموریتهای بعدی واجد شرایط دانست. پس بدهبستان به کاربرد بستگی دارد: آنچه برای سپر کمچگالی جواب میدهد، لزوماً جایگزین آمادهٔ پوشش نازل نیست.
منابع: هدک، وندل و کوک، ۲۰۰۵؛ ناسا، ۲۰۲۲؛ DSIAC، ۲۰۱۸
آینده و کاربردهای غیرنظامی این ماده چیست؟
بخشی از آیندهٔ این خانواده در خود فضا میگذرد. ناسا میگوید پیکا از سبکترین سپرهای ابلیتیو برای ورود به جو زمین، مریخ و تیتان است و نسخهٔ داخلی پیکا-دی برای تداوم مأموریتهایی مثل دراگونفلای ساخته شد. پیشسازهٔ کربنی که پیکا از آن ساخته میشود، در اصل عایق کورههای صنعتی بود.
گزارش ۲۰۱۸ مرکز اطلاعات سامانههای دفاعی آمریکا به پژوهش کشورهایی مثل ژاپن، چین، استرالیا و فنلاند دربارهٔ فیبر کربن سلولزی برای کاربردهای غیرسازهای، از جمله ترمز هواپیما و شاید خودرو و انرژی بادی، اشاره میکند. در همان حال نگرانی کهنه باقی است: تأمینکنندهٔ پیشماده ممکن است دوباره از بازار خارج شود. آینده بیشتر در تنوع پیشمادههای سلولزی واجد شرایط است تا در ارزان و همگانی شدن ناگهانی همان پارچهٔ تاریخی.
منابع: ناسا، ۲۰۲۲؛ DSIAC، ۲۰۱۸
ریون کربونیزهشده از الیافی نسبتاً آشنا آغاز میشود، اما نسخهٔ پروازیاش کالایی کمیاب، وابسته به چند کارخانه و مشمول کنترل صادرات است. همین فاصله میان پیشمادهٔ ساده و قطعهٔ صلاحیتداده توضیح میدهد چرا این ماده هم «معمولی» وصف میشود و هم بارها برنامههای بزرگ را با نگرانی ذخیره مواجه کرده است.
منابع و بازبینی
آخرین بازبینی این مطلب:
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۴ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهگوتنبرگ و ماشین چاپ؛ هفت پرسش دربارهٔ اختراعی که کتاب را از انحصار کاتبان بیرون آوردپاییز ۱۴۵۴، اسقفی ایتالیایی به نام انئا سیلویو پیکولومینی برای شرکت در یک مجمع سیاسی به فرانکفورت آلمان…
- ۶ تاریخ · ۶ دقیقهآپولو ۱۱؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین فرود انسان بر ماه و هشداری که نزدیک بود همهچیز را متوقف کند۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۶۹، چند دقیقه پیش از فرود، روی نمایشگر رایانهٔ ماهنشین «ایگل» عددی ناآشنا روشن شد: ۱۲۰۲.…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهماشین انیگما؛ هفت پرسش دربارهٔ رمزی که «شکستناپذیر» بود و ریاضیدانان شکستندشظهر ۹ مهٔ ۱۹۴۱، در اقیانوس اطلس شمالی، زیردریایی آلمانی U-110 پس از حمله به یک کاروان دریایی…