«شبگردی» رامبرانت؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نامش اشتباه است و لبههایش بریده شد
بیستوسوم مه ۱۷۱۵، شهرداری آمستردام دستور داد بزرگترین تابلوی رامبرانت را تمیز کنند و از تالار نگهبانان شهر به تالار کوچک شورای جنگ در ساختمان شهرداری ببرند. تابلو اما برای جای تازهاش، میان دو در، بیش از حد بزرگ بود؛ پس از هر چهار طرفش نوارهایی بریدند. تکههای بریدهشده هرگز پیدا نشدند. این تابلو همان «شبگردی» است؛ مشهورترین و مهمترین نقاشی هلند که امروز در ریکسموزئوم آمستردام نگهداری میشود. داستان آن فقط داستان یک شاهکار نیست: نامی اشتباه، سه حملهٔ عمدی، پنهانشدن در غار در جنگ جهانی دوم و بازسازی تکههای گمشده با کمک هوش مصنوعی هم بخشی از آن است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم چرا این تابلو هنوز اینقدر حرف برای گفتن دارد.

«شبگردی» چیست و چه کسی آن را سفارش داد؟
«شبگردی» تابلویی رنگروغن روی بوم است که رامبرانت فان راین در ۱۶۴۲ تمامش کرد. موضوع آن یک گروهان از گارد شهری آمستردام است؛ شهروندانی که نقش شبهنظامی و پلیس شهر را داشتند. در مرکز تصویر فرانس بانینک کوک، فرماندهٔ گروهان، و ستوانش ویلم فان رویتنبورخ دیده میشوند.
سفارش پیش از دسامبر ۱۶۴۰ داده شده بود؛ این را از درگذشت یکی از نگهبانانی میدانیم که در تابلو حضور دارد. تابلو برای تالار بزرگ کلوفنیرسدولن، مقر تفنگداران گارد شهری، ساخته شد و کنار شش پرترهٔ گروهی دیگر قرار گرفت. ابعاد امروزش حدود ۳۷۹٫۵ در ۴۵۳٫۵ سانتیمتر است و از ۱۸۰۸ بهصورت امانت از سوی شهر آمستردام در اختیار ریکسموزئوم قرار دارد.
منابع این پاسخ
چرا اسمش «شبگردی» است، وقتی صحنه در شب نیست؟
رامبرانت برای تابلو عنوانی نگذاشته بود. عنوان رسمی امروز آن، «گروهان ناحیهٔ دوم به فرماندهی سروان فرانس بانینک کوک» است. نام «شبگردی» نخستین بار در سندی از سال ۱۷۹۷ به کار رفت.
دلیل این نامگذاری اشتباه، تیرگی تابلو بود: لایههای چرک و ورنی تیرهشده در گذر زمان تصویر را چنان تاریک کرده بودند که صحنه شبانه به نظر میرسید. منابع معتبر تأکید میکنند که رویداد تابلو در روز میگذرد. اندرو گراهام-دیکسون، منتقد هنری، در نوشتهای برای کریستیز آن را صحنهای در نخستین روشنایی صبح تفسیر میکند؛ این برداشت یک منتقد است، نه سندی تاریخی. بخشی از تاریکی هم عمدی است: رامبرانت با تضاد شدید نور و سایه، برخی چهرهها را روشن و برخی را در تاریکی فرو برده است.
منابع این پاسخ
چه چیزی این تابلو را از پرترههای گروهی دیگر جدا میکرد؟
پرترههای گروهی گارد شهری معمولاً اعضا را در ردیفهای مرتب یا سر میز ضیافت نشان میدادند. به گفتهٔ ریکسموزئوم، رامبرانت نخستین نقاشی بود که آدمهای یک پرترهٔ گروهی را در حال انجام کاری کشید: سروانِ سیاهپوش به ستوانش فرمان حرکت میدهد و نگهبانان در حال صفبستناند.
چند جزئیه را از نزدیک ببینید. سایهٔ دست سروان روی جامهٔ روشن ستوان افتاده و نشان شهر آمستردام میان انگشت شست و دیگر انگشتان آن سایه قرار گرفته است؛ یعنی شهر در دستان گارد امن است. در تابلو یک گلوله هم شلیک میشود: سمت چپ تفنگی پر میشود، در میانه شلیک میشود و سمت راست کسی تفنگ را تمیز میکند. دختر کوچکِ نورانی پسزمینه هم نماد یا «طلسم» گروهان است.
منابع این پاسخ
چرا تکههایی از تابلو بریده شد؟
در ۱۷۱۵ شهرداری دستور داد تابلو به تالار کوچک شورای جنگ در ساختمان شهرداری آمستردام، کاخ سلطنتی امروزِ میدان دام، منتقل شود. برای اینکه میان دو در آن تالار جا شود، از هر چهار طرفش نوارهایی بریدند و بزرگترین تکه از سمت چپ جدا شد. سند دقیقی نمیگوید این کار دقیقاً چه زمانی و به دست چه کسی انجام شد.
یان فان دایک، نقاش و نگهبان ساختمان شهرداری، در کتابی که ۱۷۵۶ منتشر کرد از این بریدن گلایه کرد: به نوشتهٔ او از سمت چپ دو پیکر کامل و از سمت راست بخشی از طبلزن حذف شده بود. منبع او نسخهٔ کوچکی بود که احتمالاً گریت لوندنس میان ۱۶۴۲ تا ۱۶۵۵ از روی تابلو کشیده بود. جالب اینکه اواخر قرن نوزدهم بحث داغی درگرفت که آیا تابلو واقعاً بریده شده یا نه؛ امروز در این باره تردیدی نیست.
منابع این پاسخ
هوش مصنوعی چگونه تکههای گمشده را بازسازی کرد؟
تکههای اصلی هرگز پیدا نشدند، اما نسخهٔ منسوب به لوندنس نشان میدهد تابلو در آغاز چه شکلی داشت. مشکل این بود که آن نسخه بسیار کوچکتر است و سبک و رنگهایش با رامبرانت فرق دارد. تیم پژوهشی ریکسموزئوم ابتدا به شبکههای عصبی مصنوعی شیوهٔ کار و رنگگذاری رامبرانت را آموزش داد و سپس رایانه بخشهای گمشده را بر پایهٔ همان نسخهٔ قرن هفدهمی، به سبک رامبرانت بازآفرینی کرد.
نتیجه روی صفحههایی چاپ شد و بهطور موقت دور تابلوی اصلی قرار گرفت؛ ریکسموزئوم اعلام کرد بازدیدکنندگان برای نخستین بار در ۳۰۰ سال تابلو را در شکل اصلیاش میبینند. نکتهٔ مهم این است که این بازسازی یک ابزار پژوهشی و نمایشی است؛ موزه گفته قصد ندارد تکههای بازسازیشده را در مرمت خودِ تابلو به کار ببرد.
منابع این پاسخ
«شبگردی» از چه خطرهایی جان سالم به در برده است؟
تابلو دستکم سه بار هدف حملهٔ عمدی قرار گرفت. در ۱۹۱۱ با چاقو به آن حمله شد. در ۱۹۷۵ فردی دوازده بریدگی روی بوم ایجاد کرد که آسیبی جدی بود. در ۱۹۹۰ مردی روی تابلو اسید پاشید، اما به لطف واکنش سریع یک نگهبان فقط لایهٔ ورنی آسیب دید.
جنگ هم تهدیدی بزرگ بود. در سپتامبر ۱۹۳۹ «شبگردی» همراه حدود ۳۰ هزار اثر هنری دیگر از ریکسموزئوم خارج و در پناهگاههایی نزدیک ساحل پنهان شد. در ۱۹۴۲ تابلو را لولهشده به غاری در تپهٔ سنت پیترزبرخ در ماستریخت بردند. به گفتهٔ موزه، این تابلو در طول عمرش دستکم ۲۵ بار مرمت یا درمان شده است.
منابع این پاسخ
امروز چه بر سر «شبگردی» میآید و کجا میتوان دیدش؟
تابلو در ریکسموزئوم آمستردام است و از تابستان ۲۰۱۹ موضوع عملیات شبگردی، بزرگترین پژوهش و مرمت تاریخ آن، شده؛ کاری که در اتاقکی شیشهای و جلوی چشم بازدیدکنندگان انجام میشود. در ۲۰۲۲ قاب چوبی ۱۹۷۵ با قابی آلومینیومی جایگزین شد و از اواخر ۲۰۲۴ برداشتن لایههای قدیمی ورنی آغاز شده است. پژوهشگران حتی زیر لایهٔ آستر، لایهای سربدار یافتند که رامبرانت پیش از نقاشی روی بوم کشیده بود.
جمعبندی: «شبگردی» اثری است که هم نامش اشتباه است و هم اندازهاش؛ اما هر زخم و ترمیمش بخشی از داستان آن شده است.
مطالعه مرتبط در هفت: «دختری با گوشوارهٔ مروارید»؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که با دو گیلدر خریده شد
منابع و بازبینی
- ریکسموزئوم؛ The Night Watch، رامبرانت، ۱۶۴۲
- ریکسموزئوم؛ 10 things about Rembrandt’s Night Watch
- ریکسموزئوم؛ For the first time in 300 years The Night Watch is complete again
- بریتانیکا؛ The Night Watch
- اسمارتهیستوری؛ Rembrandt, The Night Watch
- کریستیز؛ Rembrandt’s The Night Watch: unravelling the riddle
- ریکسموزئوم؛ The missing pieces of The Night Watch
- ریکسموزئوم؛ Operation Night Watch
- اسمیتسونین؛ Lead Base Layer Discovered in Rembrandt’s The Night Watch
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ تاریخ · ۶ دقیقهجعبه سیاه هواپیما؛ هفت پرسش دربارهٔ جعبهای نارنجی که آخرین لحظههای پرواز را به خاطر میسپاردسال ۱۹۵۴، در ملبورن استرالیا، گروهی از کارشناسان دور میزی نشسته بودند تا دربارهٔ رازی حرف بزنند که…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ تاریخ · ۶ دقیقه«گشت شبانه» رامبراند؛ هفت پرسش دربارهٔ تابلویی که نه شبانه است و نه کاملسال ۱۹۷۵، مردی در موزهٔ رایکس آمستردام به سوی مشهورترین نقاشی هلند رفت و با چاقو دوازده بریدگی…
- ۴ اقتصاد · ۶ دقیقهجنون لاله؛ هفت پرسش دربارهٔ نخستین «حباب» مشهور تاریخ و افسانههایی که دورش ساخته شدشب جمعه ۶ فوریهٔ ۱۶۳۷، در میخانهٔ «منیسته بروِیلوفت» در آمستردام، بشکهسازی اهل هارلم به نام آندریس دِ…
- ۵ تاریخ · ۶ دقیقهشطرنج؛ هفت پرسش دربارهٔ بازیای که «شاه مات» را به زبان جهان برددر آوریل ۱۸۳۱، چند ده مهرهٔ کوچک عاجی در انجمن عتیقهشناسان اسکاتلند در ادینبرو به نمایش گذاشته شد.…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهقهوه؛ هفت پرسش دربارهٔ دانهای که از خانقاههای یمن تا بازار بیمهٔ لندن سفر کردسال ۱۶۸۸، روزنامهٔ رسمی لندن آگهی کوچکی چاپ کرد: برای هر کس که خبری از پنج ساعت جیبی…