ونوس مگسگیر؛ هفت پرسش دربارهٔ گیاهی که تا دو میشمارد و بعد شکار میکند
در ماه مه ۲۰۱۳، کارکنان باغ گیاهان گوشتخوار «استنلی رِدِر» در شهر ویلمینگتون کارولینای شمالی با صحنهای عجیب روبهرو شدند: بیش از هزار گیاه کوچک از خاک باغ ناپدید شده بود. دزدها دنبال طلا یا وسیلهٔ گران نبودند؛ آنها ونوس مگسگیر برده بودند، گیاهی که برگهایش مثل آرواره بسته میشود و حشره میگیرد. همین دزدی جرقهٔ قانونی شد که در ۲۰۱۴ کندن این گیاه از طبیعت را در کارولینای شمالی به جرمی سنگین با مجازات تا ۲۵ ماه زندان تبدیل کرد. چرا گیاهی به این کوچکی اینقدر ارزشمند است؟ در این مطلب با هفت پرسش میبینیم ونوس مگسگیر کجا زندگی میکند، چگونه شکارش را «میشمارد» و چرا در زیستگاه طبیعیاش در خطر است.

ونوس مگسگیر کجا زندگی میکند و چه گیاهی است؟
ونوس مگسگیر با نام علمی Dionaea muscipula گیاهی کوچک و چندساله است که برگهایش از یک نقطه نزدیک سطح خاک میرویند. با اینکه امروز در گلخانهها و خانههای سراسر جهان پرورش داده میشود، به گفتهٔ دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی بهطور طبیعی فقط در شعاع حدود ۷۵ مایلی (نزدیک ۱۲۰ کیلومتر) شهر ویلمینگتون میروید؛ عمدتاً در کارولینای شمالی و چند شهرستان کارولینای جنوبی.
زیستگاهش ساواناهای مرطوب و باز جنگلهای کاج برگبلند در دشت ساحلی و حاشیههای نمناک منطقهٔ تپههای شنی است. این گیاه تنها گونهٔ سردهٔ خودش است و گیاهشناسان آن را خویشاوند نزدیک گیاهان «شبنم خورشید» و عضو تیرهٔ Droseraceae میدانند.
منابع این پاسخ
چرا گیاهی که فتوسنتز میکند به خوردن حشره رو آورده است؟
ونوس مگسگیر هم مثل گیاهان دیگر با فتوسنتز از نور خورشید غذا میسازد و بیشتر انرژیاش را همینجا به دست میآورد. مشکل در خاک است: خاک زیستگاهش اسیدی و بسیار فقیر از مواد مغذی است و نیتروژن و فسفر کافی برای رشد ندارد.
شکار جانوران کوچک راهحل همین کمبود است. گیاه بدن طعمه را تجزیه میکند و عناصری مانند نیتروژن و فسفر را از آن جذب میکند؛ یعنی حشره برایش بیشتر حکم مکمل غذایی را دارد تا منبع اصلی انرژی.
برخلاف نامش، ونوس مگسگیر بیشتر مگس نمیگیرد. پژوهشی که طعمههای گیاه را در طبیعت بررسی کرد نشان داد شکارهایش به چهار ردهٔ بیمهرگان تعلق دارند و رایجترین آنها عنکبوتها، سوسکها و مورچهها هستند؛ جانورانی که روی زمین راه میروند و به برگهای نزدیک خاک میرسند.
منابع این پاسخ
تله از کجا میفهمد که طعمه رسیده است؟
هر تله در واقع یک برگ دولَتی است. روی سطح داخلی آن موهای حسگر ریزی قرار دارد که با کوچکترین خمشدن، یک پیام الکتریکی به نام پتانسیل عمل تولید میکنند؛ همان نوع سیگنالی که در عصب جانوران هم دیده میشود.
نکتهٔ جالب این است که یک لمس کافی نیست. پژوهشگران دانشگاه وورتسبورگ آلمان نشان دادند تله وقتی بسته میشود که دو پتانسیل عمل در فاصلهٔ حدود ۳۰ ثانیه از هم ثبت شود. پس از نخستین لمس، تله باز میماند و اگر لمس دوم بهموقع نرسد، اتفاقی نمیافتد.
این «شمردن تا دو» برای گیاه صرفهجویی است. به تعبیر یکی از کارشناسان دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی، گیاه نیازی ندارد انرژیاش را برای یک تکه خاشاک یا قطرهٔ باران هدر دهد؛ اما حشرهای که روی برگ جابهجا میشود معمولاً بهزودی موی دیگری را هم لمس میکند.
منابع این پاسخ
گیاهی بدون ماهیچه چگونه در یکدهم ثانیه بسته میشود؟
بستهشدن تلهٔ ونوس مگسگیر حدود ۱۰۰ میلیثانیه طول میکشد و یکی از سریعترین حرکتها در دنیای گیاهان است. همین سرعت بود که چارلز داروین را واداشت در کتاب «گیاهان حشرهخوار» (۱۸۷۵) آن را «یکی از شگفتانگیزترین گیاهان جهان» بنامد.
گیاه ماهیچه ندارد، پس این سرعت از کجا میآید؟ گروهی از پژوهشگران در ۲۰۰۵ در مجلهٔ Nature با فیلمبرداری پرسرعت و مدلسازی نشان دادند راز کار در شکل خمیدهٔ لَتها است. هر لت در حالت باز به سمت بیرون انحنا دارد و مانند یک ورقهٔ کشسان خمشده انرژی ذخیره کرده است.
وقتی گیاه پس از دریافت سیگنال، این تعادل را کمی به هم میزند، لتها ناگهان به حالت انحنای مخالف میپرند. فیزیکدانها به این پدیده «ناپایداری کمانش ناگهانی» میگویند. گیاه فقط آغاز این پرش را کنترل میکند و بقیهٔ کار را انرژی ذخیرهشده در شکل برگ انجام میدهد.
منابع این پاسخ
بعد از بستهشدن تله، گیاه چگونه تصمیم میگیرد هضم را شروع کند؟
بستهشدن تله تازه آغاز ماجراست. طعمهٔ گرفتارشده در ساعتهای بعد تقلا میکند و بارها موهای حسگر را لمس میکند. هر لمس پیام الکتریکی تازهای میسازد و گیاه این پیامها را میشمارد.
پژوهش منتشرشده در مجلهٔ Current Biology در ۲۰۱۶ نشان داد پس از دومین تحریک، مسیر هورمون لمسی جاسمونیک اسید فعال میشود، اما برای روشنشدن ژنهای آنزیمهای گوارشی بیش از سه پیام لازم است و مقدار این آنزیمها با تعداد تحریکها بالا میرود. در این مرحله تله کاملاً بسته و درزبندی میشود و غدههای سطح برگ آن را با مایعی اسیدی و پر از آنزیم پر میکنند.
گیاه از بدن طعمه سدیم هم جذب میکند؛ پس از سه روز هضم، سدیم سلولهای غدهای حدود هفت برابر شد. پژوهشگران میگویند این تواناییهای جانورمانند از گرفتن ژن از طعمه نیامده، بلکه از بازچینی کارکرد ژنهایی است که در همهٔ گیاهان وجود دارد.
منابع این پاسخ
آیا ونوس مگسگیر حشرههایی را که گلهایش را گردهافشانی میکنند هم میخورد؟
این پرسش برای گیاهان گوشتخوار جدی است، چون هم برای غذا و هم برای تولیدمثل به حشرهها وابستهاند. تا چند سال پیش حتی معلوم نبود گردهافشانهای ونوس مگسگیر چه جانورانی هستند.
پژوهشگران دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی در ۲۰۱۸ هم بازدیدکنندگان گلها و هم شکارهای تلهها را در طبیعت بررسی کردند. ۵۶ درصد بازدیدکنندگان گل، گردهٔ این گیاه را با خود داشتند و برخی گونههای زنبور و سوسک مهمترین گردهافشانها بودند. اما میان جانوران روی گلها و جانوران درون تلهها همپوشانی تقریباً صفر بود.
یکی از دلایل احتمالی، فاصله است: گلها روی ساقهای بلند، حدود ۱۵ تا ۲۵ سانتیمتر بالاتر از تلههای نزدیک زمین، باز میشوند. گردهافشانها بیشتر پرواز میکنند، در حالی که بیشتر شکارها جانورانیاند که روی زمین میخزند.
منابع این پاسخ
چرا ونوس مگسگیر در طبیعت در خطر است و ما چه میتوانیم بکنیم؟
بزرگترین تهدید، از دست رفتن زیستگاه است: ساختوساز، خشکاندن تالابها، تبدیل زمین به کشاورزی و جنگلکاری، و مهمتر از همه جلوگیری از آتشسوزیهای طبیعی. این ساواناها به آتشهای منظم نیاز دارند تا درختچهها رشد نکنند و نور خورشید به گیاه کوچک برسد. جنگلهای کاج برگبلند امروز فقط حدود ۳ درصد گسترهٔ پیشین خود را دارند. کارولینای شمالی این گیاه را «گونهٔ نیازمند توجه ویژه» میداند، هرچند سازمان ماهی و حیات وحش آمریکا در ۲۰۲۳ ثبت آن در فهرست گونههای در خطر را لازم ندانست.
برای خرید، همین سازمان توصیه میکند گیاه را از گلخانهها و فروشندگان معتبری بخرید که گیاه را با کشت بافت تکثیر میکنند و هرگز از طبیعت نمیکَنند.
جمعبندی: ونوس مگسگیر گیاهی است که با سیگنال الکتریکی حس میکند، میشمارد و با فیزیک برگش شکار میکند؛ اما بقایش به حفظ زیستگاه آتشخیزش بستگی دارد.
مطالعه مرتبط در هفت: خرس آبی؛ هفت پرسش دربارهٔ جانور ریزی که سی سال یخزده ماند و دوباره راه رفت
منابع این پاسخ
- سازمان ماهی و حیات وحش آمریکا (USFWS)؛ Venus Fly Trap (Dionaea muscipula)
- دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی (NC State)؛ 5 Things You Didn’t Know About Venus Flytraps
- سازمان ماهی و حیات وحش آمریکا (USFWS)؛ Avoid buying poached Venus flytrap plants
- رویترز؛ North Carolina cracks down on Venus flytrap poachers
منابع و بازبینی
- سازمان ماهی و حیات وحش آمریکا (USFWS)؛ Venus Fly Trap (Dionaea muscipula)
- دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی (NC State)؛ 5 Things You Didn’t Know About Venus Flytraps
- سازمان ماهی و حیات وحش آمریکا (USFWS)؛ Avoid buying poached Venus flytrap plants
- Coastal Review؛ The Insect Assassin Sends Poachers to Prison
- The American Naturalist؛ Venus Flytrap Rarely Traps Its Pollinators
- Current Biology؛ The Venus Flytrap Dionaea muscipula Counts Prey-Induced Action Potentials to Induce Sodium Uptake
- Nature؛ How the Venus flytrap snaps
- Trends in Plant Science؛ Venus Flytrap: How an Excitable, Carnivorous Plant Works
- رویترز؛ North Carolina cracks down on Venus flytrap poachers
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…