زنبور عسل؛ هفت پرسش دربارهٔ حشرهای که میرقصد، عسل میسازد و سفرهٔ ما را پر میکند
اکتبر ۱۹۷۳، مؤسسهٔ کارولینسکا در استکهلم اعلام کرد جایزهٔ نوبل پزشکی آن سال به سه پژوهشگر رفتار جانوران میرسد. یکی از آنها، کارل فون فریش اتریشی، این افتخار را بیش از هر چیز مدیون پژوهش دربارهٔ «زبان» زنبورهای عسل بود؛ او با یک رشته آزمایش گسترده نشان داده بود زنبوری که غذا پیدا کرده، با رقصی خاص روی شان کندو به همکندوییهایش میگوید کجا بروند. زنبور عسل غربی (Apis mellifera) همان حشرهٔ کوچکی است که در باغچهها میبینیم، اما پشت این ظاهر ساده، جامعهای منظم، کارخانهای برای ساختن عسل و موم و یکی از ستونهای تولید غذای جهان پنهان است. در این مطلب با هفت پرسش میبینیم کلونی زنبور چگونه کار میکند، رقص زنبورها چه میگوید، عسل چطور ساخته میشود و چرا سلامت زنبورها به سفرهٔ ما گره خورده است.

یک کلونی زنبور عسل چگونه سازمان یافته است؟
کندوی زنبور عسل مجموعهای از حشرههای پراکنده نیست؛ یک جامعهٔ واحد است که سه «طبقه» دارد. به توضیح دانشگاه ویسکانسین، هر کلونی از یک ملکه، چند صد زنبور نر در بهار و تابستان و هزاران زنبور کارگر ماده تشکیل میشود که از نظر جنسی رشد نکردهاند.
ملکه تنها زنبوری است که در کندو تخم میگذارد. به نوشتهٔ بخش ترویج دانشگاه تگزاس اِیاَنداِم، او ممکن است در طول عمر دو تا سهسالهاش حدود ۵۰۰ هزار تخم بگذارد. تنها وظیفهٔ زنبورهای نر جفتگیری با ملکههای جوان است و با رسیدن زمستان، کارگرها آنها را از کندو بیرون میکنند.
تقریباً همهٔ کارهای دیگر با کارگرهاست: تمیز کردن و پرستاری از نوزادها، رسیدگی به ملکه، نگهبانی از ورودی کندو، جمع کردن گرده، ساختن موم و شان، و تولید و ذخیرهٔ عسل برای زمستان. به همین دلیل ضربالمثل «زنبوری پرکار» در انگلیسی بیدلیل ساخته نشده است.
منابع این پاسخ
زنبورها با «رقص» چه چیزی به یکدیگر میگویند؟
کشف بزرگ کارل فون فریش این بود که زنبورها اطلاعات مکان غذا را با حرکت بدن منتقل میکنند. بیانیهٔ بنیاد نوبل دو نوع رقص را توضیح میدهد.
اگر منبع شهد نزدیک کندو باشد، زنبور بازگشته یک رقص دایرهای اجرا میکند؛ زنبورهای دیگر در آن شرکت میکنند و برانگیخته میشوند که اطراف کندو را بگردند. اما اگر غذا بیش از حدود ۵۰ متر دورتر باشد، او رقص لرزشی را انجام میدهد: مسافتی کوتاه را مستقیم میدود و شکمش را میلرزاند، سپس به یک طرف میچرخد و به نقطهٔ آغاز برمیگردد و دوباره همان مسیر را تکرار میکند.
جهت این خط مستقیم، جهت غذا را نسبت به خورشید نشان میدهد؛ رقص معمولاً در تاریکی روی شان عمودی اجرا میشود و «به سوی خورشید» به «رو به بالا» ترجمه میشود. حتی وقتی خورشید پیدا نیست، زنبورها با تحلیل نور قطبیده و فرابنفش جهت را مییابند. شدت لرزش هم دربارهٔ فاصله خبر میدهد. به گفتهٔ بنیاد نوبل، این شیوهٔ پیچیدهٔ ارتباط آموختنی نیست و بهصورت ژنتیکی برنامهریزی شده است.
منابع این پاسخ
شهد گل چگونه به عسل تبدیل میشود؟
عسل از شهد ساخته میشود؛ مایع شیرینی که گیاه برای جذب گردهافشانها تولید میکند. به توضیح دانشگاه ویسکانسین، زنبور کارگر با دهان لولهمانندش شهد را میمکد و در «معدهٔ عسل»، کیسهای جدا از معدهٔ گوارشی، نگه میدارد. آنزیمها در همینجا ساکارز را به قندهای سادهتر گلوکز و فروکتوز میشکنند.
در کندو، زنبور جمعکننده بار خود را به سه چهار زنبور خانگی میسپارد. به نوشتهٔ بیاسپاتر دانشگاه ایلینوی، شهدی که آنها دریافت میکنند حدود ۹۰ درصد آب دارد. زنبور خانگی آن را با دهانش به هم میزند تا آب تبخیر شود، آنزیم میافزاید و قطره را تا ۲۰ دقیقه آویزان نگه میدارد تا رطوبتش کمتر شود؛ سپس آن را در سلولی از شان میریزد.
زنبورها با بال زدن روی سلولها تبخیر را ادامه میدهند. وقتی رطوبت به حدود ۲۰ درصد رسید، سلول را با لایهٔ نازکی از موم میپوشانند. آنزیمها به حفاظت عسل در برابر باکتریها هم کمک میکنند و این درپوش، غذای کلونی را برای ماههای کمشهد نگه میدارد.
منابع این پاسخ
موم از کجا میآید و کندو در طول سال چقدر عسل لازم دارد؟
زنبورها موم را از جایی نمیآورند؛ خودشان آن را میسازند. به توضیح دانشگاه ویسکانسین، کارگرها موم را از غدههایی در شکم خود ترشح میکنند و بخش ترویج دانشگاه پردو تأکید میکند که فقط کارگرهای جوان موم تولید میکنند. از این موم شان ساخته میشود؛ همان سلولهایی که هم گهوارهٔ نوزادها هستند و هم انبار عسل و گرده.
کارهای کندو بر اساس سن تقسیم میشود: به نوشتهٔ دانشگاه پردو، کارگرهای تازهسال سلولها را تمیز میکنند، سپس پرستار نوزادها میشوند و بعدتر موم میسازند و به جمعآوری غذا میروند.
عسل سوخت اصلی این جامعه است. بیاسپاتر برآورد میکند یک کلونی معمولی با حدود ۳۰ هزار زنبور سالانه نزدیک ۱۳۰ تا ۱۷۵ پوند، یعنی حدود ۵۹ تا ۷۹ کیلوگرم، عسل مصرف میکند. عسل انرژی کارگرهای همیشه در پرواز و پرواز جفتگیری نرها را تأمین میکند و برای رشد نوزادها لازم است. ملکه اما مستقیماً عسل نمیخورد؛ کارگرهای جوان به او ژلهٔ رویال میدهند، مخلوطی از پروتئین، چربی، قند و ویتامین.
منابع این پاسخ
چرا زنبورها برای غذای انسان اینقدر مهماند؟
زنبور هنگام جمع کردن شهد، با موهای بدنش گرده را از گلی به گل دیگر میبرد و همین گردهافشانی باعث تشکیل دانه و میوه میشود. به گفتهٔ دانشگاه پردو، شهد در واقع «دستمزد» گل برای این خدمت است.
اهمیت این خدمت در آمار فائو پیداست: بیش از ۸۰ درصد گونههای گیاهان گلدار به دست جانوران، بیشتر حشرات، گردهافشانی میشوند و سهچهارم پربازدهترین گیاهان زراعی جهان دستکم تا حدی به گردهافشانها وابستهاند. گردهافشانها بر ۳۵ درصد حجم تولید محصولات زراعی جهان اثر دارند.
البته زنبور عسل تنها گردهافشان نیست؛ فائو از حدود ۲۰۰ هزار گونهٔ جانوری گردهافشان، از جمله بیش از ۲۵ هزار گونه زنبور، نام میبرد. اما زنبور عسل را میتوان پرورش داد و جابهجا کرد. سرویس پژوهش کشاورزی آمریکا مینویسد در رژیم غذایی آمریکاییها، از هر سه لقمه حدود یکی بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از گردهافشانی زنبور عسل سود میبرد و باغهای بادام کالیفرنیا هر سال در ژانویه و فوریه تقریباً سهچهارم کلونیهای پرورشی آمریکا را به کار میگیرند.
منابع این پاسخ
چه چیزی زنبورهای عسل را تهدید میکند؟
سرویس پژوهش کشاورزی آمریکا کنهٔ واروآ (Varroa destructor) را «طاعون مدرن» زنبور عسل مینامد. این کنهٔ آسیایی که میزبان اصلیاش زنبور عسل آسیایی است، از ۱۹۸۷ در آمریکا مرگ شمار عظیمی از کلونیها را رقم زده است؛ مانند کنه از همولنف زنبور تغذیه میکند و ویروسهایی مانند ویروس بال تغییرشکلیافته را منتقل میکند. زنبوردارها آن را جدیترین علت تلفات امروز میدانند.
زمستان ۲۰۰۶–۲۰۰۷ پدیدهٔ تازهای خبرساز شد: به گزارش سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا، برخی زنبوردارها ۳۰ تا ۹۰ درصد کندوهایشان را از دست دادند. در اختلال فروپاشی کلونی، بیشتر کارگرها ناپدید میشوند و ملکه، غذای فراوان و چند پرستار باقی میمانند. همین سازمان میگوید موارد گزارششدهٔ این اختلال بعدها بهطور چشمگیری کاهش یافت، اما تلفات زمستانه همچنان نگرانکننده است.
عوامل دیگر هم نقش دارند: سرویس پژوهش کشاورزی آمریکا به از بین رفتن زیستگاههای پرگل، تککشتی و آفتکشها اشاره میکند. اتحادیهٔ اروپا نیز در ۲۰۱۸، به دلیل خطر برای زنبورها، کاربرد فضای باز سه آفتکش نئونیکوتینوئیدی را ممنوع کرد.
منابع این پاسخ
برای حفاظت از زنبورها چه کاری از دست ما برمیآید؟
سازمان ملل ۲۰ مه را روز جهانی زنبور نامیده است؛ زادروز آنتون یانشا، زنبوردار اسلوونیایی متولد ۱۷۳۴ و از پیشگامان زنبورداری نوین. مجمع عمومی این روز را در ۲۰۱۷ به پیشنهاد اسلوونی تصویب کرد.
توصیههای سازمان ملل سادهاند: کاشت گلهای مناسب گردهافشانها و پرچین، خرید عسل از زنبوردارهای محلی، کاهش مواد شیمیایی مضر یا استفاده از جایگزینهای ایمنتر، و حفظ لانههای زنبورهای خاکزی.
جمعبندی: زنبور عسل جامعهای با زبان رقص و کارخانهٔ عسل است و بخشی از غذای ما به سلامت آن وابسته است.
مطالعه مرتبط در هفت: ونوس مگسگیر؛ هفت پرسش دربارهٔ گیاهی که تا دو میشمارد و بعد شکار میکند
منابع این پاسخ
منابع و بازبینی
- دانشکدهٔ کشاورزی دانشگاه ویسکانسین؛ How Bees Make Honey
- بخش ترویج حشرهشناسی دانشگاه تگزاس اِیاَنداِم؛ Honey Bee Biology
- بنیاد نوبل؛ بیانیهٔ مطبوعاتی جایزهٔ نوبل پزشکی ۱۹۷۳
- بیاسپاتر، دانشگاه ایلینوی؛ The Importance of Honey
- بخش ترویج دانشگاه پردو؛ Learning About Beekeeping
- سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)؛ Global Action on Pollination Services
- سرویس پژوهش کشاورزی آمریکا (USDA ARS)؛ Honey Bee Health and Colony Collapse Disorder
- سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا؛ Colony Collapse Disorder
- کمیسیون اروپا؛ Neonicotinoids
- سازمان ملل متحد؛ World Bee Day, 20 May
هفت موضوع برای کشف بعدی
از همینجا ادامه بدهید؛ هر مسیر یک تعریف و هفت پرسش تازه دارد.
همه موضوعها- ۱ طبیعت · ۵ دقیقهپلاتیپوس؛ هفت پرسش دربارهٔ پستانداری که تخم میگذارد، نیش زهری دارد و با منقارش برق شکار را حس میکندسال ۱۷۹۹، در موزهٔ بریتانیا در لندن، جورج شاو، نگهدار مجموعههای تاریخ طبیعی، پوستی خشکشده را که از…
- ۲ تاریخ · ۵ دقیقهترانزیستور؛ هفت پرسش دربارهٔ قطعهای که از یک تکه ژرمانیوم شروع شد و امروز میلیاردها بار در یک تراشه تکرار میشوددو روز پیش از کریسمس ۱۹۴۷، چند مدیر آزمایشگاههای بل دور میزی جمع شدند تا وسیلهای عجیب را…
- ۳ طبیعت · ۶ دقیقهآکسولوتل؛ هفت پرسش دربارهٔ سمندری که هرگز بزرگ نمیشود و پای قطعشدهاش را دوباره میسازددر سال ۱۸۶۴، سیوچهار جانور زندهٔ عجیب از شهر مکزیکو به پاریس رسیدند. قرار بود فقط تماشاگران باغوحش…
- ۴ طبیعت · ۶ دقیقهآذرخش؛ هفت پرسش دربارهٔ جرقهای که از سطح خورشید داغتر استروی سالیوان، پارکبان سابق در ایالت ویرجینیا در آمریکا، رکوردی دارد که هیچکس آرزویش را نمیکند. به ثبت…
- ۵ طبیعت · ۶ دقیقههشتپا؛ هفت پرسش دربارهٔ جانوری با سه قلب، خون آبی و بازوهایی که خودشان فکر میکنندیک شب در اوایل سال ۲۰۱۶، وقتی کارکنان آکواریوم ملی نیوزیلند در شهر ناپیر به خانه رفته بودند،…
- ۶ سبک زندگی · ۶ دقیقهزعفران؛ هفت پرسش دربارهٔ گلی که هر رشتهاش را باید با دست چیددر آکروتیری، در جزیرهٔ سانتورینی یونان، باستانشناسان در بنایی که امروز Xeste 3 نامیده میشود، نقاشی دیواریای یافتند…
- ۷ تاریخ · ۶ دقیقهچرنوبیل؛ هفت پرسش دربارهٔ انفجاری که جهان نخست از کفش کارگران نیروگاهی در سوئد فهمیدصبح دوشنبه ۲۸ آوریل ۱۹۸۶، کلیف رابینسون، شیمیدان نیروگاه هستهای فورسمارک در شمال استکهلم، از دستشویی به رختکن…